75 lat temu Pilecki uciekł z obozu Auschwitz, do którego dobrowolnie trafił w 1940 roku, aby zdobyć informacje o niemieckich zbrodniach i współtworzyć obozową konspirację. Nocą z 26 na 27 kwietnia 1943 roku razem z nim zbiegło dwóch współwięźniów. Wszystkim udało się dotrzeć do Nowego Wiśnicza, gdzie Pilecki napisał raport o sytuacji w obozie.

„Skok w ciemną przestrzeń i bieg w kolejności: Jasiek, ja, Edek. Jednocześnie sypnęły się za nami strzały. Jak biegliśmy szybko – trudno opisać. Kule nas nie tknęły” – tak rtm. Witold Pilecki opisał moment swojej ucieczki z obozu w Auschwitz nocą z 26 na 27 kwietnia 1943 roku. Razem z nim zbiegła dwójka jego towarzyszy: Jan Redzej i Edward Ciesielski.

Ponad 2,5 roku wcześniej, podczas ulicznej łapanki w Warszawie, ppor. Pilecki pozwolił się pojmać Niemcom, aby trafić do obozu koncentracyjnego. – Jego zadaniem było utworzenie tam siatki konspiracyjnej, zorganizowanie łączności Polskiego Państwa Podziemnego z uwięzionymi w KL Auschwitz oraz przesyłanie danych o zbrodniach SS – mówi dr Adam Cyra, historyk z Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu.

Przez piekarnię do wolności

Do obozu Pilecki przybył nocą z 21 na 22 września 1940 roku i otrzymał numer 4859. W kolejnych miesiącach zorganizował ruch oporu, nazwany Związkiem Organizacji Wojskowej, oraz wysłał do dowództwa Armii Krajowej pierwsze raporty o niemieckich zbrodniach. Za swoją działalność został w 1941 roku awansowany do stopnia porucznika.

Wiosną 1943 roku oficer podjął decyzję o ucieczce. – Jako naoczny świadek chciał przekazać prawdę o KL Auschwitz. Wierzył też, że można zaatakować obóz przy pomocy oddziałów AK i uwolnić więźniów. Chciał taką propozycję osobiście przedstawić Komendzie Głównej Armii Krajowej – wyjaśnia historyk.

Rozpoczęły się przygotowania do ucieczki. – Realizacja tego przedsięwzięcia była możliwa dzięki pomocy kolegów z organizacji obozowej – podkreśla dr Cyra. Pilecki postanowił uciec z piekarni, która znajdowała się poza terenem KL Auschwitz. Pracujący w niej więźniowie byli na noc zamykani pod strażą tylko dwóch esesmanów. W budynku były też drugie żelazne drzwi, przez które można było wydostać się na wolność. Wykorzystując kontakty konspiracyjne, Pilecki i jego dwaj towarzysze dostali się do komanda zatrudnionego na nocnej zmianie w piekarni. Ustalono trasę ucieczki. Najpierw więźniowie postanowili skierować się do miejscowości Poręba Żegoty koło Alwerni, gdzie pomocy miał im udzielić ksiądz, brat jednego z współwięźniów, a następnie do Bochni, gdzie miała zaopiekować się nimi rodzina innego więźnia – Edmunda Zabawskiego.

Termin ucieczki ustalono na noc z 26 na 27 kwietnia 1943 roku i przypadające wówczas Święta Wielkanocne. „Postanowiliśmy korzystać ze świąt jak z okresu, w którym wśród esesmanów, kapów i wszelkich władz obozu pod wpływem wódki panowało swego rodzaju rozluźnienie i mniejsza czujność” – pisał Pilecki w raporcie.

W świąteczny poniedziałek wszyscy trzej, razem z grupą innych więźniów, udali się pod strażą do piekarni, gdzie musieli przystąpić do pracy. Dopiero o drugiej w nocy, kiedy pozostał jeszcze jeden wypiek i zarządzono krótką przerwę, przystąpili do realizacji planu ucieczki. Redzej dorobionym kluczem otworzył drzwi, przecięli też przewód dzwonka alarmowego. Kiedy jeden z nadzorujących esesmanów zajęty był pisaniem listu, a drugi jedzeniem, więźniowie naparli na żelazne drzwi i udało się im je otworzyć. Pobiegli. Jeden z esesmanów oddał w stronę uciekających dziewięć strzałów, ale na szczęście wszystkie niecelne.

Dwóch Serafińskich

Najpierw biegli wzdłuż toru kolejowego do Soły, a następnie do Wisły, przez którą przepłynęli znalezioną łódką. „Pomaszerowaliśmy dalej na wschód, idąc lasami, niewielkie tereny otwarte przeskakując, większe obchodząc brzegiem lasu. Zasadą było – jak najdalej od ludzi” – opisywał Pilecki. W dzień spali w lasach, nocą kontynuowali wędrówkę. Po dwóch dniach dotarli do kościoła, okazało się jednak, że nie była to Poręba Żegoty, ale klasztor Bernardynów w Alwerni. Na szczęście pomógł im miejscowy ksiądz Jan Legowicz. Dostali od niego posiłek i przewodnika, Kazimierza Buczka, który nocą przeprowadził ich przez granicę między III Rzeszą a Generalnym Gubernatorstwem.

Najbardziej niebezpieczny moment przeżyli w Puszczy Niepołomickiej, gdzie natknęli się na uzbrojonych Niemców. Pilecki został przez nich niegroźne postrzelony w ramię, ale na szczęście udało im się ujść pościgowi. Następnego dnia, po pokonaniu ponad 130 km, dotarli do Bochni. Przyjęła ich tam rodzina Oborów, teściów Zabawskiego. „Doznaliśmy tak wielkiej serdeczności i gościnności, jak tylko we własnej rodzinie i we własnym domu po długim niewidzeniu doznać by można było” – raportował Pilecki.

Oficer nawiązał tam kontakt z dowództwem miejscowej placówki AK. – Okazało się, że zastępcą dowódcy AK w tym rejonie jest Tomasz Serafiński. A takim właśnie nazwiskiem Pilecki posługiwał się w obozie – opowiada dr Cyra. „Niezwykły był to i niesamowity przypadek” – komentował w raporcie rotmistrz. W domu Serafińskich w Nowym Wiśniczu oficer znalazł bezpieczne schronienie i przez ponad trzy miesiące pisał tam raport o sytuacji w obozie i działaniach ruchu oporu, alarmował też o zbrodniach na Polakach i Romach oraz o masowej zagładzie Żydów. Raport ten przekazał KG AK w Warszawie. Była to jedna z pierwszych relacji o Holokauście. Jednocześnie Pilecki zabiegał o podjęcie przez polskie podziemie akcji zbrojnej, zaatakowanie obozu i uwolnienie z niego więźniów, co mogło – jego zdaniem – położyć kres popełnianym w Auschwitz zbrodniom. – Projekt ten nie zyskał jednak aprobaty dowództwa AK, ponieważ uznano go za nierealny – tłumaczy historyk. Oddziały polskie były zbyt słabe, by go skutecznie przeprowadzić, a nieudany atak na załogę SS mógł zakończyć się masakrą więźniów. Pilecki zdecydował się więc na wyjazd do Warszawy i do okupowanej stolicy dotarł 23 sierpnia 1943 roku. 11 listopada za swoje zasługi został awansowany do stopnia rotmistrza.

Jeden z najodważniejszych

„Obliczałem, ile dni przesiedziałem w Oświęcimiu. Było ich, w tym piekle za drutami, 947” – podsumował Pilecki. Po wojnie spotkał kolegów z obozu, którzy opowiedzieli mu o echach ich ucieczki. „O tym, że obóz śmiał się z wyprowadzenia w pole władz obozu i o tym, że żadnych represji w stosunku do kolegów nie było. Za wyjątkiem pilnujących nas esesmanów, którzy siedzieli jakiś czas w bunkrze” – pisał rotmistrz.

Pilecki walczył potem w powstaniu warszawskim i w II Korpusie Polskim gen. Władysława Andersa we Włoszech. Pod koniec 1945 roku powrócił do Polski, gdzie prowadził działalność wywiadowczą na rzecz II Korpusu. W maju 1947 roku został aresztowany przez władze komunistyczne i skazany na śmierć za zdradę i szpiegostwo. Wyrok wykonano 25 maja 1948 roku w warszawskim więzieniu przy ul. Rakowieckiej. Został zamordowany strzałem w tył głowy.

Ciało rotmistrza pogrzebano prawdopodobnie na Łączce na warszawskim cmentarzu Powązkowskim. Oficer został zrehabilitowany w 1990 roku i pośmiertnie odznaczony m.in. Orderem Orła Białego, a minister obrony w 2013 roku mianował go na stopień pułkownika. Z kolei brytyjski historyk Michael Foot uznał Pileckiego za jedną z sześciu najodważniejszych postaci ruchu oporu w czasie II wojny światowej.