Armia Krajowa była największą konspiracyjną organizacją zbrojną w okupowanej przez Niemców Europie. W szczytowym momencie, czyli latem 1944 roku liczyła 350-380 tysięcy żołnierzy. Kulminacją wysiłku zbrojnego AK było Powstanie Warszawskie. Ostatni komendant rozwiązał AK 19 stycznia 1945 roku. Mimo to część żołnierzy kontynuowała walkę przeciwko komunistycznej władzy.



Zapraszamy do lektury serwisu specjalnego, przygotowanego z okazji 80. rocznicy utworzenia Armii Krajowej.

Polskie Państwo Podziemne
Armia Krajowa w akcji
Ludzie
Uzbrojenie
Wojna się skończyła...
Kalendarium
„Z miłości do Ojczyzny”

Armia Krajowa, konspiracyjne wojsko Polskiego Państwa Podziemnego, powstała 14 lutego 1942 roku rozkazem gen. Władysława Sikorskiego, Naczelnego Wodza. Była kontynuatorką powołanej 27 września 1939 roku Służby Zwycięstwu Polski i jej następcy – Związku Walki Zbrojnej. AK wchodziła w skład Polskich Sił Zbrojnych i podlegała Naczelnemu Wodzowi oraz rządowi na uchodźstwie.

Pierwszym dowódcą AK został gen. Stefan Rowecki „Grot”. Po jego aresztowaniu przez gestapo w czerwcu 1943 roku na czele AK stanął gen. Tadeusz Komorowski „Bór”. Po upadku powstania warszawskiego generał dostał się do niemieckiej niewoli, a ostatnim komendantem AK został gen. Leopold Okulicki „Niedźwiadek”. Dowódca AK odpowiadał w kraju za sprawy wojskowe, natomiast kwestie polityczne i zagadnienia administracji cywilnej oddano Delegatowi Rządu na Kraj.

AK była największą konspiracyjną organizacją zbrojną w okupowanej przez Niemców Europie. W szczytowym momencie latem 1944 roku liczyła 350-380 tysięcy żołnierzy.

Sabotaż i dywersja

W latach 1939-1941 główny wysiłek AK skupiał się na budowaniu struktur, kompletowaniu kadry dowódczej, gromadzeniu sprzętu. W kolejnych latach zintensyfikowano walkę podziemną. Akcjami sabotażowo-dywersyjnymi zajmował się Związek Odwetu i Organizacja „Wachlarz”, a od stycznia 1943 roku Kierownictwo Dywersji KG AK. „Kedyw” koordynował akcje dywersyjne i bojowe m.in. atakowanie szlaków komunikacyjnych, którymi Niemcy dostarczali zaopatrzenie na front wschodni, wysadzanie torów i mostów, przeprowadzanie dywersji i sabotażu w przemyśle zbrojeniowym. Akowcy organizowali też akcje odbicia więźniów i wykonywali wyroki podziemnego sądu na czołowych przedstawicielach hitlerowskiego aparatu represji i osobach kolaborujących z okupantem.

Walka prowadzona przez AK charakteryzowała się dużą różnorodnością. Obok dywersji i akcji bojowych prężnie działał wywiad wojskowy. Do jego największych sukcesów należy rozpoznanie niemieckiego ośrodka badawczego broni V-1 i V-2 w Peenemünde oraz zdobycie pocisku i przekazanie jego części do Wielkiej Brytanii w ramach operacji „Most III”.

Innym, niezwykle ważnym elementem walki z okupantem, była działalność informacyjno-propagandowa. AK wydawała pisma konspiracyjne z „Biuletynem Informacyjnym” na czele, a także ulotki i broszury drukowane w Tajnych Wojskowych Zakładach Wydawniczych. Wydawnictwa te dawały Polakom nadzieję, podtrzymywały opór społeczeństwa i mobilizowały go do walki. Z kolei akcja „N” służyła dywersji psychologicznej wymierzonej przeciwko Niemcom. W tym celu posługiwano się m.in. fałszywą prasą wydawaną w języku niemieckim i podającą nieprawdziwe informacje.

Cały czas trwała konspiracyjna produkcja broni i sprzętu wojskowego. W wytwórniach podziemnych powstawały pistolety maszynowe, granaty, materiały wybuchowe, miotacze ognia. Uzupełnieniem dla broni własnej produkcji i zdobytej na okupantach, było alianckie uzbrojenie dostarczane do kraju za pomocą zrzutów lotniczych. Tą droga docierali do Polski także specjalnie wyszkoleni w Wielkiej Brytanii specjaliści – cichociemni, którzy włączali się w konspiracyjną działalność.

Partyzancka przysięga żołnierzy 27 Wołyńskiej DP AK, zima 1944.

Burza i powstanie

Zgodnie z koncepcją KG AK i sztabu Naczelnego Wodza jednym z głównych zadań AK było przygotowanie i wywołanie powstania zbrojnego w momencie załamania się Niemców. Jesienią 1943 roku plan ten zastąpiono planem „Burza”, który AK zaczęła realizować wiosną i latem 1944 roku wraz z wkraczaniem Armia Czerwona na dawne polskie tereny. Oddziały AK walczyły z cofającymi się wojskami niemieckimi i ujawniały się wobec Sowietów jako gospodarze terenu. Niestety po walkach Rosjanie rozbrajali i aresztowali akowców, wywozili ich w głąb Rosji lub wcielali do ludowego wojska.

Wobec zapowiedzi szybkiego wkroczenia Armii Czerwonej do Warszawy w końcu lipca 1944 roku, dowództwo AK i Delegat Rządu na Kraj podjęli decyzję o rozpoczęciu walk o stolicę. 1 sierpnia wybuchło Powstanie Warszawskie, najważniejsza i największa akcja zbrojna polskiego podziemia oraz kulminacja wysiłku zbrojnego AK. Niestety Rosjanie przerwali działania bojowe pod Warszawą i bezczynnie przyglądali się zmaganiom powstańców. Osamotnieni akowcy po dwóch miesiącach skapitulowali.

Kolejne miesiące to czas powolnego wygasania walk AK z powodu zajmowania terenów Polski przez Armię Czerwona i sowieckich represji wobec akowców. Do grudnia 1944 roku na terenach tzw. Polski Lubelskiej aresztowano ok. 30 tys. żołnierzy AK. W związku z niebezpieczeństwem związanym z dalszym trwaniem w strefie działania Armii Czerwonej gen. Okulicki wydał 19 stycznia 1945 roku rozkaz o rozwiązaniu AK. Sam generał został dwa miesiące później aresztowany przez Sowietów, wywieziony do Moskwy i osądzony w tzw. procesie szesnastu. Zginął w niewyjaśnionych okolicznościach w radzieckim więzieniu.

Mimo to część żołnierzy AK kontynuowała walkę przeciwko komunistycznej władzy m.in. w szeregach Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość" i innych organizacji drugiej konspiracji. W okresie PRL, a zwłaszcza stalinizmu, akowcy byli prześladowani przez władze, wielu skazano na karę śmierci lub długoletnie więzienie.