moja polska zbrojna
Od 25 maja 2018 r. obowiązuje w Polsce Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych, zwane także RODO).

W związku z powyższym przygotowaliśmy dla Państwa informacje dotyczące przetwarzania przez Wojskowy Instytut Wydawniczy Państwa danych osobowych. Prosimy o zapoznanie się z nimi: Polityka przetwarzania danych.

Prosimy o zaakceptowanie warunków przetwarzania danych osobowych przez Wojskowych Instytut Wydawniczy – Akceptuję

Kresowe rezydencje

Pokazanie kolejnym pokoleniom Polaków ich dziedzictwa, którego istnienia mogą nawet nie być w pełni świadomi, to cel publikacji „Kresowe rezydencje. Zamki, pałace, dwory na dawnych ziemiach wschodnich II RP”. Autor, Grzegorz Rąkowski, przedstawia pasjonującą, choć często zawiłą i tragiczną, historię kresowych majątków i ich właścicieli. To swoista plejada miejsc i postaci ze świata, którego już nie ma. Zachowały się jedynie wspomnienia ocalałych kresowian, pozostałości rezydencji i prochy przodków. Pamięć o nich musimy ocalić zarówno dla nas, jak i dla tych, którzy przyjdą po nas. „Kresowe rezydencje” doskonale się w to wpisują.

Tytuł publikacji IPN nawiązuje do wielotomowego dzieła Romana Aftanazego „Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej”, w którym zostały opisane majątki w stanie w jakim się znajdowały w 1939 roku. Aftanazy, wybitny archiwista, kustosz lwowski, następnie wrocławskiego Ossolineum, zachował podział na województwa według stanu z 1772 roku. Natomiast w Kresowych rezydencjach kluczem jest podział administracyjny w Polsce międzywojennej według stanu sprzed 1939 roku. Cykl publikacji rozpoczyna tom I, Województwo wileńskie autorstwa Grzegorza Rąkowskiego.

200 majątków spośród tysięcy

Na ziemiach przedwojennego województwa wileńskiego w 1939 roku było około 2250 majątków ziemskich o powierzchni ponad 50 ha. W tomie I Kresowych rezydencji opisano 200 miejscowości z zespołami zamkowymi, pałacowymi i dworskimi, które obecnie znajdują się w granicach Litwy i Białorusi. Spośród nich zachowało się jedynie 120, w tym 75 w stosunkowo dobrym stanie.

Opisy majątków ziemskich obejmują m.in. ich historię (aż po czasy powojenne), styl architektoniczny oraz losy ich właścicieli. Autor pisze także o tym w jaki sposób budynki są obecnie wykorzystywane. Spora część publikacji jest poświęcona nieopisanym dotąd drewnianym dworkom wzniesionym w XIX wieku i na przełomie wieków XIX i XX. Wśród nich jest klasycystyczny dwór w Duksztach, zaliczany do najpiękniejszych i najlepiej zachowanych na tym terenie. Są też murowane klasycystyczne oficyny pałacowe w Werkach, domy administratorów i czworaki jak te w Wace, drewniany dworski spichlerz w Antowilu, spichlerz murowany w Czerwonym Dworze k. Rzeszy i kamienny w Szumsku. Autor przypomina także budynki neoromańskie z elementami baroku, takie jak stajnie w Niemierzy, gorzelnię z portykiem kolumnowym w Horodźcu k. Łużek, młyny wodne murowane w Kojranach i drewniane w Zameczku oraz wieże ciśnień, często stylizowane na baszty obronne, jak w Werkach. Albo dwie rokokowe kapliczki w Hanucie.

Do rezydencji zazwyczaj prowadziły bramy, jedna z nich to barokowa w Sitcach Wielkich. Za nimi roztaczały się parki jak ten w Zatroczu. W ogrodach tych czasem znajdowały się kaplice grobowe, na przykład drewniana w Hnieździłowie i murowana w Koziełł-Poklewskich w Serweczu Wielkim i mauzolea właścicieli. W obrębie lub w pobliżu majątków znajdowały się cmentarzyki rodzinne, takie jak Balińskich w Jaszunach.

Elementy zespołów zamkowych, pałacowych i dworskich widoczne są na fotografiach archiwalnych sprzed II wojny światowej i na zdjęciach współczesnych.

Korowód postaci przez wieki

Najważniejsi w tej wędrówce po Wileńszczyźnie są jednak ludzie, którzy w opisywanych rezydencjach mieszkali lub z nimi byli związani. Władcy, wysocy dostojnicy oraz działacze polityczni i gospodarczy. Z tamtejszymi majątkami związani byli też dowódcy powstańczy, wojskowi i partyzanccy.

W Mejsztach przyszedł na świat Tomasz Wawrzecki, ostatni naczelnik powstania kościuszkowskiego. Generał Józef Kopeć, uczestnik insurekcji, zesłaniec i pamiętnikarz, był rezydentem dworu w Widzach Łowczyńskich. W Duszkowie k. Rakowca urodził się gen. Karol Morawski, współorganizator tego narodowego powstania na Litwie, uczestnik wojen napoleońskich. Alojzy Sulistrowski z Szemetowszczyzny był we władzach insurekcji, po jej upadku emigrował. Na dworze w Polesiu przyszedł na świat Wincenty Bortkiewicz, który brał udział w insurekcji, był też dowódcą sił zbrojnych powiatu zawilejskiego w powstaniu listopadowym, zesłaniec.

Konstanty Parczewski z Czerwonego Dworu k. Niemenczyna w powstaniu listopadowym dowodził oddziałem, następnie emigrował i został pamiętnikarzem. W tymże powstaniu walczył również Feliks Wrotnowski z podtrockich Karaciszek. Edward Bonifacy Pawłowicz, uczestnik powstania styczniowego, pamiętnikarz, urodził się na dworze w Wilkiszkach nad Mereczanką. W majątku w Widzach Łowczyńskich zakończył życie Aleksander Oskierka, członek powstańczego Rządu Narodowego. W powstaniu styczniowym Jan Koziełł-Poklewski z Serwecza Wielkiego był naczelnikiem wojennym województwa augustowskiego i dowódcą oddziału, wyemigrował, a gdy wrócił do kraju został aresztowany i zesłany.

Na Wileńszczyźnie w dworku w Zułowie, gdzie osiedli jego rodzice, przyszedł na świat Józef Piłsudski, tam też urodził się jego starszy brat Bronisław. Także dwaj zagończycy walk z bolszewikami z lat 1919–1920 byli związani z tamtejszymi majątkami: gen. Stanisław Bułak-Bałachowicz urodził się w Mejsztach; Jerzy Dąmbrowski „Łupaszko” był właścicielem dworu w Mazuryszkach. W wojnie polsko-bolszewickiej walczyli gen. Daniel Konarzewski, do którego należał majątek w Punżankach, gen. Mikołaj Osikowski, właściciel dóbr w Karaciszkach, Jan Michał Tyszkiewicz z Waki, adiutant gen. Lucjana Żeligowskiego.

Maciej Kalenkiewicz „Kotwicz”, dowódca wileńskiej partyzantki, cichociemny, który stracił życie w walce z NKWD pod Surokontami, młode lata spędził w rodzinnym dworze w Trokienikach. Administratorem Bołtup był Witold Turonek „Tur”, zastępca dowódcy Obwodu Armii Krajowej Oszmiana, potem dowódca 8 Oszmiańskiej Brygady AK. Zygmunt Szendzielarz, mjr „Łupaszka”, dowódca 5 Wileńskiej Brygady AK w czasie okupacji niemieckiej mieszkał z żoną Anną z d. Swolkień w majątku jej ojca w dworze w Szajkunach.

Publikacja Instytutu Pamięci Narodowej, wydana w ramach projektu badawczego „Dopalanie Kresów”, ułatwi zrozumienie wagi niezwykle silnego związku Wileńszczyzny z historią oraz kulturą i sztuką Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej Polskiej. To swoista plejada miejsc i postaci ze świata, którego już nie ma. Zachowały się jedynie fragmenty wspomnień ocalałych kresowian, pozostałości rezydencji i prochy przodków. A pamięć o nich musimy ocalić od zapomnienia zarówno dla nas, jak i dla tych, którzy przyjdą po nas.

Grzegorz Rąkowski, Kresowe rezydencje. Zamki, pałace, dwory na dawnych ziemiach wschodnich II RP, tom I, Województwo wileńskie, Warszawa 2017

Małgorzata Łętowska , sekretarz redakcji kwartalnika „Polska Zbrojna. Historia”

dodaj komentarz

komentarze

~berdyczowianin
1556906640
Kiedy tom 2 i następne ?
E1-6B-73-52

Szlify na moście
Flight into the Future
Gwarancje BGK w finansowaniu rozwoju MŚP w sektorze obronnym i technologiach typu dual-use
Prawie 200 mld zł na zbrojenia w projekcie budżetu
Polskie systemy satelitarne w orbicie zainteresowań Grecji
Więcej Piorunów i Jelczy
Pokład okrętu… pod dachem
Na unijnym szczeblu o współpracy z USA na rzecz bezpieczeństwa
Coraz więcej Krabów w Bolesławcu
Co z wysługą po powrocie do wojska?
Medycy bojowi na poligonie
Medalowy finisz strzelców
Borsuki w Poznaniu
„Horyzont” przedłużony
„Kurs generalski” dla podoficerów
Wspólne przeżycia łączą, czyli weterani na warsztatach
Kolejne sukcesy „armii mistrzów”
Rosyjskie drony pod lupą wojskowych śledczych i ekspertów. Jak wygląda ich praca?
Wiceszef MON-u w Kijowie
Vipery wracają do Czech
Jakie zmiany w ustawie o obronie?
Niemieckie Eurofightery przylecą na Air Policing do Polski
Nowy kompleks dla artylerzystów z Jarosławia
Obrona kraju to obrona naszych bliskich i naszej wolności
Ojcowie polskiej niepodległości
„Koalicja 26.2”, czyli chętni i wiarygodni
Budowa siedziby wojskowych medyków zakończy się wcześniej
Pancerny poligon
Pociski Patriot: nie tylko serwis w Polsce, lecz także koprodukcja?
Koszykarze Czarnej Dywizji najlepsi w Wojsku Polskim
Roboty zamiast saperów
Kosmiczny Bursztyn
Road to Life
Cyberspecjaliści na poligonie
Waryński liderem nieruchomości w PGZ-ecie
MON zmienia system gotowości obronnej
Marsz z weteranem
Samotna placówka
Kolejne MiG-i-29 polecą do Ukrainy
ORP „Albatros” w akcji
Okno dla gigantów
Pancerny atak z wody
„Ślązak” czeka na modernizację
Współpraca przemysłowa z USA: usuwać bariery, razem produkować
Jak prowadzić Leoparda?
AI za sterami Gripena
Bombowiec na dnie Bałtyku
Tak rodzą się piloci myśliwców
Gorący lipiec PKW Łotwa
Stała obecność sił USA coraz bliżej
Gladius, czyli polski miecz
„Agat. Siła i ogień”. Album już w sprzedaży
Sulechów z brygadą artylerii
Constans historii
Flanka pod strażą
Srebro światowego czempionatu dla polskiej zapaśniczki
Ratunek pod ogniem
Złoto i brąz w sportach walki
Promień nie do zniesienia
Sokół na ratunek w górach
Zatrzymać masywny krwotok
Sejm poparł Kartę Rodziny Mundurowej
Nowe łodzie wielozadaniowe na Bałtyku
Generał z cienia
Nigdy nie zostawiamy swoich

Ministerstwo Obrony Narodowej Wojsko Polskie Sztab Generalny Wojska Polskiego Dowództwo Generalne Rodzajów Sił Zbrojnych Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych Wojska Obrony
Terytorialnej
Żandarmeria Wojskowa Dowództwo Garnizonu Warszawa Inspektorat Wsparcia SZ Wielonarodowy Korpus
Północno-
Wschodni
Wielonarodowa
Dywizja
Północny-
Wschód
Centrum
Szkolenia Sił Połączonych
NATO (JFTC)
Agencja Uzbrojenia

Wojskowy Instytut Wydawniczy (C) 2015
wykonanie i hosting AIKELO