70 tysięcy żołnierzy, 1750 czołgów, niemal dwa tysiące pojazdów opancerzonych i wozów bojowych – we wprowadzenie stanu wojennego armia zaangażowała potężne siły. Na krótką metę, operacja zakończyła się sukcesem. – Był to najdoskonalszy zamach wojskowy w historii nowożytnej Europy – oceniał po latach brytyjski historyk prof. Norman Davies.


8 grudnia 1981 roku gen. Wojciech Jaruzelski pojechał do Brześcia. Tam w ustawionym na kolejowej bocznicy wagonie spotkał się pod osłoną nocy z dowódcą Wojsk Układu Warszawskiego marsz. Wiktorem Kulikowem oraz sowieckim wicepremierem Nikołajem Bajbakowem. Rozmawiali o sytuacji w Polsce i planowanej rozprawie z Solidarnością.

Ówczesny minister obrony narodowej przekonywał, że strajki nie są złe, bo trzymają robotników za murami przedsiębiorstw. Prawdziwy problem zacząłby się w chwili wyjścia ludzi na ulice. – Gdyby to miało ogarnąć cały kraj, to musicie nam pomóc. Sami nie damy rady – miał rzucić Jaruzelski. Kulikow nie powiedział „nie”, ale wyraźnie kluczył. Ostatecznie odparł jednak: – Przecież polskie wojsko samo poradzi sobie z garstką rewolucjonistów...

Partia kupuje czas

Latem 1980 roku Polskę zalała fala strajków. Stanęło blisko dwa tysiące zakładów pracy na Wybrzeżu, ale też w południowej Polsce, gdzie unieruchomiony został m.in. strategiczny węzeł kolejowy w Medyce. Ostatecznie komuniści zdecydowali się na ustępstwa. Strajki zakończyły się podpisaniem Porozumień Sierpniowych, które otworzyły drogę do oficjalnej rejestracji NSZZ „Solidarność”. Był to jednak tylko wybieg, by uspokoić społeczne na stroje i zyskać na czasie. Władze nie mogły sobie pozwolić na istnienie potężnej, niezależnej od PZPR organizacji. Pełną parą ruszyły  przygotowania do ostatecznego starcia.

Ciężar rozbicia „Solidarności” wzięły na siebie resorty siłowe – MSW i MON. Jeszcze w sierpniu 1980 roku został powołany sztab operacyjny pod kryptonimem „Lato-80”, na czele którego stanął szef SB, a zarazem wiceminister spraw wewnętrznych gen. Bronisław Stachura. Mózgiem operacji był jednak gen. Jaruzelski, który z każdym miesiącem skupiał w swoim ręku coraz większą władzę. Kierował ministerstwem obrony, w w lutym 1981 roku został dodatkowo premierem, zaś kilka miesięcy później – przywódcą partii.

I to właśnie on już w listopadzie 1980 roku podczas posiedzenia Komitetu Obrony Kraju przekazał informację o przygotowaniu zestawu aktów prawnych dotyczących wprowadzenia stanu wojennego. W początkach kolejnego roku gotowe były najważniejsze dokumenty z tym związane, zaś MON i MSW mogły przeprowadzić sztabową symulację planowanych działań. Czas naglił, bo coraz większą presję na Jaruzelskiego wywierali Sowieci.

W grudniu 1980 roku szef sztabu armii ZSRR marsz. Nikołaj Ogarkow przekazał dwóm polskim generałom plany wkroczenia do Polski 15 sowieckich dywizji wspieranych przez wojska Czechosłowacji i NRD. Miał to być element ćwiczeń pod kryptonimem „Sojuz”, tyle że bezpośrednio po ich zakończeniu uczestnicy planowali otoczyć największe polskie miasta. W 1981 roku armie Układu Warszawskiego przeprowadziły manewry najpierw w Polsce, a potem przy jej wschodnich granicach. Pozostaje jednak pytanie: czy groźba interwencji była realna? Tak przez lata twierdził Jaruzelski. Ale z odtajnionych po latach sowieckich dokumentów wynika, że Sowieci wcale się do tego nie kwapili. Wielu partyjnych przywódców, choćby Jurij Andropow twierdzili, że polityczne i wojskowe koszty najazdu na Polskę byłyby zbyt duże. A dokumentujący spotkanie na bocznicy kolejowej w Brześciu gen. Wiktor Anoszkin wskazywał wprost, że to Jaruzelski zabiegał o sowieckie wsparcie. Cztery dni później na ulicach polskich miast pojawili się żołnierze LWP.

Atak z zaskoczenia

– Jaruzelski miał armię pod kontrolą. Trzeba jednak pamiętać, że wówczas liczyła ona 400 tysięcy żołnierzy. Dowództwo nie mogło być w stu procentach pewne, że gdzieś tam nie wybuchną bunty. Trochę obawiało się na przykład nastrojów wśród blisko 50 tysięcy poborowych, którzy 15 grudnia mieli być zwolnieni do cywila – tłumaczy prof. Janusz Karwat, historyk wojskowości z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Dlatego też pełne ręce roboty mieli wojskowi politrucy, a co ważniejsze – szczegółowe plany wprowadzenia w Polsce stanu wojennego znało zaledwie kilka najważniejszych w państwie osób.

Do przeprowadzenia tak skomplikowanej operacji armia była przygotowana dobrze. W październiku 1981 roku w teren zostały Terenowe Grupy Operacyjne i Wojskowe Grupy Operacyjno-Kontrolne. Potem w ich ślad ruszyły Miejskie Grupy Operacyjne. Żołnierze gromadzili informacje na temat kluczowych dla kraju zakładów pracy i nastrojów ulicy. – 12 grudnia rozpoczyna się przemieszczanie wojsk. Najpierw stopniowe, a w nocy poprzedzającej poranek 13 grudnia już bardzo intensywne. W ciągu 24 godzin kilka dywizji dotarło na tak zwane pozycje wyjściowe – tłumaczy historyk prof. Andrzej Paczkowski. Wojsko otoczyło największe polskie miasta, pojawiło się na ulicach, wspólnie z milicją zorganizowało punkty kontrolne. W ramach operacji „Azalia” żołnierze opanowali przeszło 450 central telefonicznych, w efekcie czego zamilkły telefony. Obsadzili też budynki telewizji i radia. Osiem tysięcy komisarzy wojskowych wkroczyło do najważniejszych instytucji oraz zakładów pracy, między innymi kopalni i portów. – Wojsko zaangażowało ogromne siły. W operacji wzięło udział 70 tysięcy żołnierzy, 1750 czołgów, 1400 pojazdów opancerzonych, 500 wozów bojowych – wylicza prof. Paczkowski.

Operację do ostatniej chwili udało się utrzymać w tajemnicy. Opozycja została zaskoczona. Tysiące działaczy „Solidarności” trafiły do punktów internowania. Komuniści mogli tryumfować.

Wojsko demonstruje siłę systemu

– Ojczyzna nasza znalazła się nad przepaścią – mówił do zdezorientowanych Polaków gen. Jaruzelski. Przemówienie, w którym tłumaczył przyczyny wprowadzenia stanu wojennego wyemitowały 13 grudnia rano radio i telewizja. Władzę w kraju przejął twór zwany Wojskową Radą Ocalenia Narodowego. Jak się później okazało, nie miał on żadnego umocowania nawet w konstytucji PRL.

Tymczasem armia w kolejnych miastach organizowała miastach demonstracje siły. Po ulicach sunęły wojskowe kolumny, które mieszkańcy mogli obserwować z okien. Wojsko włączyło się też w pacyfikowanie strajków, zorganizowanych w niektórych przedsiębiorstwach. – Często jego rola ograniczała się do otaczania zakładu, ale na przykład w kopalni „Wujek” do przełamania bram zostały wykorzystane czołgi – przypomina prof. Paczkowski. Do środka wkroczyło jednak ZOMO. Podobnie było potem z rozpędzaniem ulicznych demonstracji. – ZOMO było formację szkoloną specjalnie do tego celu. Rządzący wiedzieli, że wojsko się do tego nie nadaje. Świeżo w pamięci mieli 1970 rok, który na Wybrzeżu skończył się masakrą – zaznacza prof. Karwat.

Czołgi T-55 podczas stanu wojennego w Zbąszyniu / Źródło: Wikipedia/J. Żołnierkiewicz/Domena Publiczna

Armia stopniowo zaczęła być wycofywana z ulic na początku 1982 roku. Żołnierze trafiali na poligony albo do koszar. Przez cały czas utrzymywano jednak pełną gotowość do rozpoczęcia działań. – Wprowadzenie stanu wojennego było operacją przemyślaną, dobrze przygotowaną i skutecznie przeprowadzoną – przyznaje prof. Karwat. W podobnym tonie wypowiadał się brytyjski historyk prof. Norman Davies, który nazwał ją „najdoskonalszym zamachem wojskowym nowożytnej Europy”.

Stan wojenny trwał do 22 lipca 1983 roku. W wyniku działań przede wszystkim milicji i bezpieki zginęło przeszło 50 osób. W sumie internowanych zostało 10 tysięcy działaczy „Solidarności”. Przeciwnicy władzy byli szykanowani, zwalniani z pracy, zmuszani do emigracji. Gen. Jaruzelski, a co za tym idzie Sowieci, osiągnęli jednak tylko doraźne cele. Komuniści, zwłaszcza w obliczu amerykańskich sankcji, nie byli w stanie podźwignąć gospodarki z kryzysu, ani zapobiec odrodzeniu się „Solidarności” w podziemiu. Kilka lat później system runął.

Po 1989 roku procesy autorów stanu wojennego ciągnęły się latami. Żaden z nich nie trafił za kratki. Wyrok usłyszał tylko gen. Czesław Kiszczak, który krótko przed śmiercią został skazany na karę więzienia w zawieszeniu.

Notatkę Wiktora Anoszkina, dokumentującą spotkanie Jaruzelskiego i Kulikowa na bocznicy kolejowej w Brześciu opublikował prof. Antoni Dudek, w Biuletynie IPN.