4 grudnia 1941 roku gen. Władysław Sikorski, Naczelny Wódz, podpisał w Moskwie z Józefem Stalinem polsko-sowiecką deklarację o udziale Polski w walce z III Rzeszą. Porozumienie miało między innymi polepszyć warunki tworzenia w ZSRS polskiej armii pod wodzą gen. Władysława Andersa. Strona rosyjska nie dochowała jednak zapisów umowy i żołnierze zostali ewakuowani na Bliski Wschód.

Podpisanie wspólnej, polsko-sowieckiej deklaracji. Moskwa, grudzień 1941. Fot. IPN

– Rosja sowiecka zrozumiała, że silna Polska rządząca się wewnętrznie zgodnie z duchem czasów, zgodnie z własną tradycją jest nieodzownym czynnikiem trwałej równowagi europejskiej. Wierzę zaś, że Rosja nie zapomni w przyszłości, iż Polska biła się razem z nią ze śmiertelnym wrogiem wszystkich Słowian – Niemcami – powiedział 4 grudnia 1941 roku gen. Władysław Sikorski, premier polskiego rządu i Naczelny Wódz, w radiowym przemówieniu po podpisaniu porozumienia z Józefem Stalinem, przywódcą ZSRS. – Dokument ten miał wyznaczyć ramy przyszłej współpracy politycznej i wojskowej obu państw. Był też kontynuacją ustaleń z 30 lipca 1941 roku dokonanych między gen. Sikorskim i Iwanem Majskim, ambasadorem ZSRS w Wielkiej Brytanii – mówi dr Janusz Kowalewski, historyk specjalizujący się w dziejach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

Tworzenie armii

Układ Sikorski-Majski podpisano nieco ponad miesiąc po ataku armii hitlerowskiej na Związek Radziecki (22 czerwca 1941 roku). W dokumencie zapisano, że Kreml uznaje rząd RP w Londynie oraz że zostaną przywrócone stosunki dyplomatyczne między II RP a ZSRS zerwane 17 września 1939 roku po agresji Sowietów na Polskę. Ponadto rząd ZSRS zapewniał, że traktaty sowiecko-niemieckie z 1939 roku dotyczące zmian terytorialnych w Polsce utraciły moc. W protokole dodatkowym władze radzieckie na mocy „amnestii” uwolniły polskich obywateli: jeńców i cywilnych więźniów przebywających w ZSRS oraz zezwoliły na tworzenie polskiego wojska na terenie Związku Radzieckiego. Na czele polskich oddziałów stanął gen. Władysław Anders, były dowódca Nowogródzkiej Brygady Kawalerii, zwolniony z więzienia NKWD na Łubiance.

Do punktów werbunkowych zaczęli zgłaszać się polscy żołnierze i cywile zwolnieni z sowieckich więzień i łagrów. Jednak współpraca z Sowietami nie układała się najlepiej. Utrudniali oni uwalnianie z więzień Polaków, nie zapewniali też odpowiednich warunków funkcjonowania obozów wojskowych, gdzie brakowało jedzenia i szerzyły się choroby. Przykładem tego, jak trudne panowały w nich warunki, był obóz w Tockoje, gdzie w grudniu 1941 roku przy kilkudziesięciostopniowych mrozach w żołnierze musieli spać w namiotach.

Władysław Sikorski i Władysław Anders podczas spotkania z Józefem Stalinem (grudzień 1941). Fot. Wikipedia

– O tych problemach rozmawiał między innymi w dniach 3–4 grudnia podczas wizyty w Moskwie gen. Sikorski ze Stalinem – podaje dr Kowalewski. Wynikiem spotkania było podpisanie polsko-sowieckiej deklaracji o udziale Polski w walce z III Rzeszą. Stalin ponownie potwierdził, że polscy więźniowie opuszczą łagry. Obiecał, że armia Andersa zostanie rozbudowana do sześciu dywizji oraz zadeklarował poprawę zaopatrzenia polskich oddziałów.

Zdecydował też o przetransportowaniu Armii Polskiej w okolice Taszkentu do Azji Środkowej, gdzie klimat był łagodniejszy. Udało się również uzyskać zgodę Sowietów na wyjazd z ZSRS 25 tys. lotników i specjalistów innych broni, których brakowało Polskim Siłom Zbrojnym na Zachodzie. Z kolei Polska zadeklarowała wspólną walkę do ostatecznego zwycięstwa nad Niemcami. – Żołnierze polscy będą się bić ze wspólnym wrogiem o oswobodzenie swojej ojczyzny – zapewnił gen. Sikorski.

Naczelny Wódz i towarzyszący mu gen. Anders pytali także o los polskich oficerów, którzy we wrześniu 1939 roku dostali się do sowieckiej niewoli, ale nie pojawili się w żadnym punkcie werbunkowym do polskiej armii. – Stalin wiedział, że ponad rok wcześniej zostali oni zamordowani przez NKWD, jednak skłamał, że widocznie polscy żołnierze zbiegli do Mandżurii – zaznacza dr Kowalewski.

Niedotrzymane obietnice

Historyk zwraca uwagę, że gen. Sikorski wiązał z zawartym porozumieniem duże nadzieje. –Rzetelność wzajemna oraz obopólne poszanowanie odrębności i suwerenności państwowej oto jedyne warunki umożliwiające dobre i przyjazne stosunki między nami. […) Uznając ich konieczność bezwzględną i pożytek, pracować będziemy dalej gorliwie nad pełnym wykonaniem umów, które nas łączą – mówił generał 4 grudnia.

Niestety, strona rosyjska nie dotrzymała ustaleń i porozumienie nie przyniosło oczekiwanych rezultatów. Co prawda zwiększono dostawy jedzenia dla polskich żołnierzy, ale już w lutym 1942 roku Sowieci zażądali jak najszybszego wysłania na front części polskiej armii. Gen. Anders odmówił, tłumacząc, że oddziały nie są jeszcze gotowe do walki. W odpowiedzi Kreml radykalnie obciął racje żywnościowe dla polskiej armii, co dla wojskowych i towarzyszącym im cywili oznaczało głód.

W związku z kłopotami organizacyjnymi i zaopatrzeniowymi gen. Anders zabiegał o ewakuację części polskiego wojska do kontrolowanego przez Brytyjczyków Iranu. Uzyskał zgodę Kremla na wyprowadzenie żołnierzy, dla których nie wystarczało żywności. Pierwszy etap ewakuacji Armii Polskiej ze Związku Sowieckiego rozpoczął się 24 marca 1942 roku. Do 5 kwietnia do Iranu odpłynęło prawie 44 tys. Polaków, w tym około 33 tys. żołnierzy i 11 tys. cywilów.

Wizyta Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego w Armii Polskiej w ZSRS. Na pierwszym planie od lewej widoczni: gen. Władysław Sikorski, gen. Władysław Anders. Na drugim planie od prawej widoczni: gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz, ambasador Stanisław Kot - 12 grudnia 1941 r. Fot. NAC

– Decyzję o kontynuowaniu ewakuacji pozostałego w ZSRS polskiego wojska na Bliski Wschód podjęli Sowieci za namową Brytyjczyków, którzy potrzebowali żołnierzy do strzeżenia pól naftowych w Iranie i Iraku – tłumaczy dr Kowalewski. W drugim etapie ewakuacji w sierpniu przerzucono do Iranu około 70 tys. Polaków, z czego jedną trzecią stanowili cywile. Łącznie w obu akcjach ewakuowano z ZSRS ponad 116 tys. osób (około 78,5 tys. żołnierzy oraz 37 tys. cywilów).

W Iranie oddziały zostały przemianowane na Armię Polską na Wschodzie, a latem 1943 roku powstał 2 Korpus Polski, który walczył potem we Włoszech. Cywilnych uchodźców rozlokowano w różnych miejscach na świecie, m.in. w Indiach, Ugandzie, Tanganice, Nowej Zelandii i Meksyku. Na terenie ZSRS pozostało kilkaset tysięcy Polaków. Część z nich wstąpiła później do Armii Polskiej w ZSRR sformowanej pod dowództwem polskich komunistów.

– Szumnie deklarowana przez Kreml współpraca z Polakami zakończyła się w kwietniu 1943 roku po odkryciu przez Niemców w Katyniu masowych grobów polskich oficerów zamordowanych przez NKWD – podaje historyk. Kiedy Polski rząd zwrócił się do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o wyjaśnienie sprawy, ZSRS zerwał stosunki dyplomatyczne z rządem RP.