Walka, entuzjazm i nadzieja

1785574800

A A A

Do powstania poszedłem, w porównaniu z innymi, nieźle uzbrojony, miałem za pasem parabelkę, a w kieszeni kilkanaście sztuk amunicji i jedną „filipinkę”. Moim pierwszym zadaniem było ubezpieczanie atakujących „małą PAST-ę” – tak godzinę „W” 1 sierpnia 1944 roku w Warszawie wspomina ppłk Henryk Kokosza „As”, starszy saper Plutonu 1662 Armii Krajowej.

Pierwsze dni sierpnia 1944. Patrol por. Stanisława Jankowskiego, ps. „Agaton” z batalionu „Pięść” na pl. Kazimierza Wielkiego w drodze do Śródmieścia.

W piosence „Godzina W” zespół Lao Che śpiewa:
„Tramwajem jadę na wojnę,
tramwajem z przedziałem »Nur für Deutsche«,
z pierwszosierpniowym potem na skroni,
z zimnem lufy Visa w nogawce spodni,
siekiera, motyka, piłka, szklanka,
biało-czerwona opaska moja – opaska na ramię powstańca,
w kieszeni strach, orzełek i tytoń w bibule,
ja nie pękam, idę w śmierć ot tak – na krótką koszulę”.

Istotnie, większość powstańców myślała, że w bój idzie na krótką chwilę, by wywalczyć wolność Warszawie.

REKLAMA

Wybiła godzina 17.00 we wtorek 1 sierpnia 1944 roku. W niektórych częściach miasta już wcześniej rozległy się strzały i detonacje wybuchających granatów. Trudno było wszędzie utrzymać dyscyplinę w oddziałach szykujących się do ataku na znienawidzonych w Warszawie niemieckich okupantów. Zresztą w większości wypadków to właśnie Niemcy inicjowali przyspieszenie powstańczej godziny „W”; chcieli np. aresztować podejrzanie wyglądających młodych ludzi, ściskających pod płaszczami coś wyglądającego na broń. Rzeczywiście, w większości wypadków była to broń, którą wreszcie po pięciu latach horroru żołnierze podziemnej armii mogli skierować otwarcie w pierś wroga.

Zaczęło się

Pierwsze chwile powstańczej Warszawy to była mieszanina walki, entuzjazmu i nadziei, że stolica, a za nią cały kraj zyskają upragnioną wolność. W oknach warszawskich kamienic pojawiły się biało-czerwone flagi, a ich mieszkańcy pozdrawiali powstańców idących w bój lub już walczących i wiwatowali na ich cześć. Nikt nie przypuszczał, jaki dramat czeka niepokorne miasto, że faktycznie, jak w 1939 roku, sprzysięgną się przeciw niemu ponownie dwa totalitaryzmy. W godzinie „W” Warszawiacy zyskali nadzieję, która wielu trzymała przy życiu przez kolejne 63 dni krwi i chwały...

Oddajmy w tym miejscu głos weteranom Powstania Warszawskiego, którzy wspominają godzinę „W”. Tak pierwsze chwile walki zapamiętał podpułkownik Henryk Kokosza „As”, który jako starszy saper Plutonu 1662 praskiej Armii Krajowej zdobywał tzw. małą PAST-ę na ulicy Brzeskiej 24: „Do powstania poszedłem, w porównaniu z innymi, nieźle uzbrojony – miałem za pasem parabelkę [pistolet Parabellum 9 mm – przyp. red.], a w kieszeni kilkanaście sztuk amunicji i jedną »filipinkę« [granat]. Z tą bronią stawiłem się na koncentrację naszej kompanii na ulicę Ząbkowską 13. Moim pierwszym zadaniem po godzinie »W« było ubezpieczanie atakujących »małą PAST-ę«, by ich Niemcy nie zaszli z boku lub tyłu. Pierwsze natarcie się załamało. Dopiero za drugim razem nasz pluton szturmowy zdołał wedrzeć się do budynku. Kiedy nasi byli już w środku centrali, zauważyłem, że od strony monopolu spirytusowego, przy Ząbkowskiej 20, biegną przygarbieni żołnierze. Po ich nawoływaniach poznałem, że to ronowcy [kolaboranci z RONA]. Wygarnąłem do nich z mojej parabelki, i mimo że przez znaczną odległość strzały były niecelne, wystarczyły, by ich odstraszyć – wycofali się z powrotem do monopolu. Po chwili dostrzegłem niemieckiego żandarma, który starał się wskoczyć w bramę pobliskiej poczty. Zauważyłem w jego rękach peem i granaty za pasem. Strzeliłem i musiałem go trafić, bo zachwiał się, ale ostatkiem sił skoczył w drzwi poczty. Kiedy centrala zupełnie znalazła się w naszych rękach, przeskoczyłem – niemiecki ostrzał nie słabł – do tego postrzelonego żandarma. Nie mam pewności, czy mój strzał był śmiertelny, czy któryś z kolegów go jeszcze trafił. Gdy zabierałem mu peem, torbę z magazynkami i granaty, był już w agonii”.

Walki o Komendę Policji. 23 sierpnia 1944 r.

Pułkownik Jakub Nowakowski „Tomek” w sierpniu 1944 roku należał do elity powstańczego wojska: „Żoliborz bardzo szybko został przez Niemców odcięty od pozostałych dzielnic Warszawy. Dlatego też Zośkowcy z Żoliborza, między innymi i ja, nie mogli dotrzeć do miejsca koncentracji batalionu na Woli [fabryka Telefunkena przy zbiegu ulic Mireckiego i Karolkowej]. W tej sytuacji dowódca naszego 1 plutonu podporucznik Tadeusz Huskowski »Tadeusz« zdecydował, że przyłączymy się do miejscowego oddziału, i tak staliśmy się częścią Plutonu 226 »Żniwiarza«, zresztą »Tadeusz« później został jego dowódcą. W plutonie przywitano nas z otwartymi ramionami, tym bardziej, że byliśmy nieźle uzbrojeni. »Tadeusz« przed wejściem do Plutonu 226 osobiście opróżnił nasz magazyn broni na Bielanach. Mnie przypadł karabinek Mausera, którym walczyłem do końca powstania. Do tej broni z magazynu doszła później jeszcze zdobyczna na Niemcach i w ten sposób dzięki drużynie Zośkowców cały Pluton 226 był bardzo dobrze uzbrojony”.

Ruszyliśmy do walki

Porucznik Zygmunt Jatczak „Ryszard” , kedywiak, do powstania ruszył jako żołnierz batalionu „Miotła”: „Przed powstaniem przez trzy dni stawiano nas w gotowości bojowej i ją odwoływano. Pierwszego sierpnia 1944 roku, pamiętam, siąpił wtedy deszcz, choć było ciepło, byliśmy na Hożej. Przyszedł do nas porucznik »Czarny« [Tadeusz Janicki] i powiedział: »Chłopaki, dziś nie będzie powstania, idźcie do domu«. Mama wtedy przygotowała mi obiad, było gdzieś przed godziną trzecią. Nagle przyjechał Rysiek Sitnik na rowerze i mówi: »Zygmunt, ubieraj się, powstanie!«. I tak się zaczęło, choć właściwie początek był jeszcze przed wybuchem, bo nasz oddział miał zbiórkę na rogu Nowolipek i Wolności, w budynku fabryki Kamlera. Tym samym, w którym swój sztab miał komendant główny AK, generał Tadeusz Komorowski »Bór«. Ja wtedy o tym nie wiedziałem, ale stanowiliśmy jego obstawę. I właśnie do tego budynku po szesnastej przyjechali po coś banschutze [straż kolejowa] i wywiązała się strzelanina. Na szczęście w godzinę »W« przyszły nam na pomoc inne oddziały i nas wsparły”.

Powstańcy na stanowisku w bramie kamienicy w Alejach Jerozolimskich 22. Sierpień 1944 r.

Major Zbigniew Piasecki „Czekolada” przed powstaniem służył w Szarych Szeregach, a 1 sierpnia 1944 roku stał się żołnierzem batalionu „Ruczaj”: „Wybuch powstania zastał mnie w drodze na Mokotów, gdzie była nasza harcerska baza. Szedłem tam razem z kolegą ulicą Marszałkowską. Pamiętam dobrze stojących w bramach ludzi i niemieckie patrole – motocyklistów jeżdżących tam i z powrotem. Ci ludzie w bramach zaczęli nas ostrzegać: »Chłopcy, nie idźcie dalej, bo na placu Zbawiciela Niemcy łapią takich jak wy młodych i zamykają w kościele«. Wobec tych wieści nie zatrzymaliśmy się, ale zaczęliśmy kluczyć bocznymi ulicami. Przechodząc przez róg Koszykowej i Mokotowskiej, zauważyliśmy, że w bramie stoi oddział powstańców. Mówię wtedy do kolegi: »Słuchaj, Rysiek, nie idźmy dalej, bo wpadniemy w łapy Niemców. Przyłączmy się do tego oddziału«. I tak zrobiliśmy. Oni chętnie się zgodzili, a czekali akurat na swego dowódcę, który lada chwilę miał do nich dołączyć. Jak się zaraz okazało, to był oficer zawodowy »Long« [Karol Gomułko]. I rzeczywiście, po chwili zajechał przed bramę mały busik z przyczepą krytą plandeką. W nim »Long« przywiózł dla swoich ludzi amunicję i broń. Ja dostałem wtedy od niego stary rewolwer z pięcioma kulami w bębenku, a kolega – granat. I tak uzbrojeni ruszyliśmy do walki w batalionie »Ruczaj«”.

Byłem kuchcikiem

Pułkownik Czesław Lewandowski do powstania szedł jako harcerz Szarych Szeregów: „W to, że Niemcy przegrają, nie wątpiliśmy ani przez chwilę, ale pewności, że ich przegrana jest już blisko, nabraliśmy wiosną 1944 roku. Informacje z nasłuchu radiowego i konspiracyjna prasa mówiły o coraz liczniejszych klęskach armii Hitlera zarówno na wschodzie, jak i na zachodzie. Młodzież rwała się do walki, Warszawa dosłownie zmieniła się w beczkę prochu. Latem do miasta już wyraźnie zbliżał się sowiecki front. W lipcu na ulicach pojawiły się masy uciekającego ze wschodu wojska niemieckiego. To już nie była ta butna armia z września 1939 roku, waląca obcasami w bruk na defiladzie zwycięstwa, lecz brudni i ranni obszarpańcy. Między Niemcami było sporo żołnierzy węgierskich. Dostaliśmy polecenie od dowództwa, by w miarę możliwości skupywać od nich broń i amunicję. Nie było to trudne [...]. 28 lipca moja drużyna otrzymała rozkaz zgrupowania się w szkole na ulicy Czarnieckiego na Żoliborzu. Zebrało się ponad sto osób – z plecakami lub torbami wypełnionymi zapasami na kilka dni. Zakazano nam wychodzić na zewnątrz. Upchnięci w klasach liczyliśmy minuty do tego upragnionego rozkazu rozpoczęcia walki. Jednak po dobie ten rozkaz odwołano.

Około południa 1 sierpnia ponownie otrzymaliśmy rozkaz stawienia się na punkt zborny o 17.00. Niestety, czasu było tak niewiele, że nie wszyscy zdążyli na tę godzinę, która okazała się godziną »W«, przybyć. Ja też nie miałem tego szczęścia, czy nieszczęścia – trudno dziś zawyrokować, co by się stało ze mną, gdybym zdążył. [...] Udało mi się dotrzeć na Żoliborz dopiero w trzecim dniu powstania. Zgłosiłem się na powstańczy punkt werbunkowy w kinie Tęcza i jako małolata skierowano mnie do prac pomocniczych. Byłem listonoszem, kuchcikiem, pomocnikiem rusznikarza, lecz przez cały czas szukałem kontaktu z moją drużyną. Nie było jednak po niej śladu. W końcu dowiedziałem się, że na Żoliborzu walczy jeden pluton Zawiszaków. Chodziło o Pluton Bojowej Szkoły 227 Szarych Szeregów, w którego skład wchodziło kilka drużyn hufców żoliborskich. Średnia wieku w plutonie wynosiła 15–17 lat i pierwotnie przeznaczony był on do ochrony sztabu, ale praktycznie używano nas jako niezawodnego, bojowego odwodu. Tam, gdzie robiło się naprawdę gorąco i niebezpiecznie, wysyłano Pluton Bojowy Szkoły 227 Szarych Szeregów”.

W tekście wykorzystano fragmenty wywiadów autora z powstańcami warszawskimi opublikowane w miesięczniku „Polska Zbrojna”.