Na zaproszenie Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego – Pana Piotra Franciszka Całbeckiego oraz Dziekana Wojsk Lądowych, Proboszcza Parafii św. Katarzyny w Toruniu – ks. płk. Marka Karczewskiego, Warszawska Orkiestra Symfoniczna „SONATA” im. Bogumiła Łepeckiego wykona 8 czerwca 2014 r. o godz. 19.00 w Kościele Garnizonowym św. Katarzyny w Toruniu Symfonia POLONIA op. 24 Ignacego Jana Paderewskiego. Ten uroczysty koncert symfoniczny jest finałem projektu „Razem w NATO – 15 lat obecności Polski w NATO” realizowanego przez Samorząd Województwa Kujawsko-Pomorskiego.



Ignacy Jan Paderewski

Ignacy Jan Paderewski urodzony w 1860 r. we wsi Kuryłówka na Podolu. Jako wnuk i syn powstańców listopadowych i styczniowych znał on wysoką cenę obrony tożsamości narodowej w warunkach carskiego imperium, nie uznającego elementarnych praw człowieka i obywatela.

Twórczość kompozytorska Paderewskiego, wzorem twórczości Chopina, wchłonęła w mazurkach, krakowiakach, polonezach, tańcach góralskich skarby ludowego folkloru muzycznego, wzbogacając go własną artystyczną interpretacją. Twórczość ta inspirowana była również przez utwory narodowych wieszczów: Adama Mickiewicza i Zygmunta Krasińskiego oraz wybitnych poetów polskich: Adama Asnyka, Władysława Syrokomli i Kazimierza Tetmajera, a także francuskiego pisarza Catulle Mendesa – twórcę parnasizmu. Istotny wpływ na twórczość Paderewskiego wywierali współcześni mu kompozytorzy: Ryszard Wagner, Franciszek Liszt, Piotr Czajkowski, Pablo de Sarasate, Camille Saint¬Saens, Antoni Rubenstein.

Do największych dzieł Paderewskiego należą opera Manru do libretta Alfreda Nossiga, przedstawiającego kulturę polskich Romów, symfonii h-moll, przypominającej tragiczne losy powstania 1863 r. oraz nieukończonego koncertu skrzypcowego. Wybitną pozycję w muzyce światowej przyniosła Paderewskiemu przede wszystkim jego sztuka pianistyczna, którą prezentował w salach koncertowych Europy, obu Ameryk, Australii, Nowej Zelandii. Był on wspaniałym, w swojej epoce, interpretatorem dzieł: Bacha, Beethovena, Brahmsa, Debussy'ego, Haydna, Liszta, Griega, Wagnera a przede wszystkim Chopina. On, wydawca wszystkich utworów Chopina upowszechnił je na najpoważniejszych salach koncertowych świata przełomu XIX i XX w. Międzynarodową sławę, którą zdobył, potrafił wykorzystać w działalności społecznej w skali krajowej i międzynarodowej.

W 1910 r., ofiarując swojemu narodowi pomnik Władysława Jagiełły, dłuta Antoniego Wiwulskiego, wokół tegoż pomnika zjednoczył rodaków różnych opcji politycznych.

W polskiej kulturze politycznej Paderewski jest symbolem przyjaźni i współpracy polsko-amerykańskiej, polsko-francuskiej, polsko-szwajcarskiej.
Z jego nazwiskiem historiografia polska wiąże m.in. Słynną deklaracje prezydenta Wilsona, złożoną 22 stycznia 1917 r. w senacie amerykańskim na temat prawa Polski do niepodległości, powtórzoną 8 stycznia 1918 r. w 13. punkcie jego programu pokojowego. Z wiarą w realizacje tego programu w szeregach Armii Polskiej we Francji walczyło po stronie aliantów 80 tysięcy żołnierzy polskich, w tym ponad 22 tysięcy ochotników Polonii amerykańskiej.

Armią tą dowodził gen. Józef Haller. Ciesząc się poparciem prezydenta Wilsona i przywódców Ententy, Paderewski od 16 stycznia do 10 grudnia 1919 r. przewodził Radzie Ministrów, kierował Ministerstwem Spraw Zagranicznych i Delegacją Polską na Konferencję Pokojową w Paryżu.

Paderewski stawał często w obronie ofiar prześladowań politycznych w Polsce i w krajach reżimów totalitarnych i autorytarnych. W swojej siedzibie w Morges, w Szwajcarii, stworzył koalicję, autorytetów politycznych, walczących o przestrzeganie zasad demokracji parlamentarnej w Polsce w latach 1936 - 1939 r. Koalicja ta była podstawą gabinetu gen. Władysława Sikorskiego, powstałego w Paryżu 30 września 1939 r. po klęsce wrześniowej w wyniku agresji na Polskę armii niemieckiej i sowieckiej. Paderewski demaskował zbrodniczy charakter paktu Hitler-Stalin z 23 sierpnia 1939 r., nie znając jego tajnej klauzuli o podziale Polski. Rozwinięciem tego paktu był sowiecko-niemiecki układ o granicach i przyjaźni z 28 września 1939 r.

W styczniu 1940 r. stanął on na czele rady Narodowej RP, namiastki parlamentu polskiego, współpracującego z rządem gen. Sikorskiego i z prezydentem RP Władysławem Raczkiem. Opiekował się, wkrótce po klęsce Francji, żołnierzami polskimi, którzy znaleźli schronienie w gościnnej Szwajcarii. Na prośbę premiera gen. Sikorskiego od 6 listopada 1940 r. do 29 czerwca 1941 r., tj. do ostatniego dnia swego życia, służył Polsce i Polonii przebywając w Stanach Zjednoczonych. Był on wówczas największym autorytetem dla Polaków różnych przekonań politycznych mimo sędziwego wieku. Utrzymywał on przyjacielskie kontakty z prezydentem Roosveltem i jego małżonką oraz byłym prezydentem Hooverem.

Kreśląc wizję wymarzonej III Rzeczpospolitej na kilka dni przed śmiercią pisał: By do każdego domu, każdej zagrody i warsztatu polskiego wróciły znów uśmiech zwycięstwa, szczęście i słońce pokoju. By słońce wolności świeciło jednakowo wszystkim, by wszyscy zrozumieli, że nie ma szczęścia w domu, gdy krzywda dzieje się sąsiadowi.

Ignacy Jan Paderewski
(1860 – 1941)
Symfonia h-moll
„POLONIA” op. 24

Symfonia h-moll jedyny utwór Paderewskiego tego rodzaju – to dzieło wieńczące kompozytorski dorobek wybitnego pianisty, patrioty i męża stanu.

Nad tym monumentalnym muzycznym freskiem inspirowanym Powstaniem Styczniowym 1863 Paderewski pracował przez kilka lat. Symfonia „Polonia”, w której kompozytor maluje obrazami muzycznymi historię Polski poczynając od Lechusa 550 r. po czasy współczesne. Wydarzenia historyczne nie są „przedstawione” w partyturze chronologicznie. Wizja obrazów muzycznych u kompozytora była podyktowana stanem emocjonalnym i refleksją w danym momencie, w chwili pisania utworu.

Studiując partyturę stopniowo odkrywa się wartości artystyczne dzieła i obrazy - wydarzenia ściśle związane z naszą historią. W literaturze muzycznej istnieje wiele utworów programowych takich jak: 3 Symfonia „Bohaterska” L. van Beethovena, Symfonia fantastyczna Berlioza, czy obrazki z wystawy M. Mussorgskiego. Wizja programowa tych dzieł jest jednak wynikiem fantazji kompozytora i jest związana z jakimś bohaterem, artysta, dziełami malarskimi. Symfonia Paderewskiego łączy się nierozerwalnie z konkretną rzeczywistością, tragicznymi wydarzeniami mającymi miejsce w Polskiej historii na przestrzeni wieków.

Tworzywem pierwszej części utworu zaczynającej się podniosłym wstępem pełnym smutku i zadumy jest ekspresyjny temat - wiolonczel, fagotów, kontrabasów i tuby, oraz szereg znaczących stale powracających motywów muzycznych.

Na pierwszy plan wysuwa się tutaj patetyczny „motyw przemocy” grany przez tonitruon puzony, wiolonczele i kontrabasy. Zbliżając się do końca tej części utworu w pewnym momencie poczynając od delikatnych ruchów poszczególnych instrumentów (nadzieja na powstanie Polski) powoli zagęszczającej się harmonii, rosnącej dynamiki do maksymalnych brzmień (potyczki i nasilenia powstańcze) niespodziewanie przerywa głos organów (msza za poległych powstańców) aby zakończyć tę część akordem h-moll, jakby wizją kompozytora o niepodległej Polsce, spełniona na mocy Traktatu Wersalskiego 28 czerwca 1919 r.

Odmienny, wyraźnie elegijny charakter ma druga część dzieła – jakby modlitwa za poległych Powstańców. Melodyjny temat klarnetu, który jest podejmowany przez różne instrumenty, poprzedza tajemniczy wstęp kontrabasów i wiolonczel – misteriowo. Całość rozwija się się dalej do burzliwego brzmienia wszystkich instrumentów aby zakończyć pogodzeniem się z losem i pytaniem dlaczego? Pozostającym bez odpowiedzi.

W trzeciej części przeżywamy wraz z autorem to, co głęboko odczuwał w sercu i jasno wypowiedział. Tajemniczy z początku niepokój w głuchych szmerach instrumentów smyczkowych, następnie ukazujący się w basach temat osnuty na melodii hymnu narodowego po którym pojawiają się nagle sygnały trąbek. Wzmacniająca się dynamika, chwile otuchy i wiary, wreszcie znowu groźny „motyw przemocy”. Z chaosu groźnych dźwięków wyłania się eksponowany na początku w basach śpiewny temat jakby mistyczny korowód duchów: temat oparty na motywach melodii „Jeszcze Polska nie zginęła”. Korowód duchów znika a na ziemi pozostaje żal, smutek i rozpacz ujęte w niesamowite dźwięki uroczystego marsza żałobnego jakby wizja Powstania Warszawskiego 1 sierpnia1944 r. (przygotowanie i wybuch). Wnet po tym ostatecznym ponurym zwątpieniu następuje pełne nadzieje SURSUM CORDA, obraz jasnej przyszłości świata w wyobraźni kompozytora. Na koniec wspaniała koda łącząca w sobie wszystkie tematy symfonii.

Prawykonanie symfonii odbyło się w grudniu 1908 r. Ogromny sukces, jaki symfonia odniosła w Bostonie zapoczątkował triumf dzieła na estradach Nowego Jorku, Waszyngtonu, Filadelfii, Baltimore, Londynu i Paryża. Prawykonanie polskie miało miejsce we Lwowie w 1910 r. w setną rocznicę urodzin Fryderyka Chopina.


Wydarzenie jest współfinansowane ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Kujawsko-Pomorskiego na lata 2007-2013 oraz ze środków budżetu Województwa Kujawsko-Pomorskiego.

Tekst: Jacek Łepecki / Warszawska Orkiestra Symfoniczna „SONATA” im. Bogumiła Łepeckiego