Żołnierska Wigilia Bożego Narodzenia z dala od rodziny i bliskich jest doświadczeniem szczególnym, zapadającym w pamięć tych, którzy mieli okazję ją przeżyć. Sto lat temu taka Wigilia była doświadczeniem stu tysięcy polskich żołnierzy. Kilkuset z nich świętowało daleko od kraju, w okolicach Murmańska za kołem podbiegunowym.

Wigilie w „ciekawych czasach”

Odradzająca się Polska była uważana w 1918 roku za państwo olbrzymie, bo bez granic. Te były w trakcie wytyczania, a do wykonywania tej pożytecznej państwowotwórczej czynności używano najbardziej skutecznego narzędzia, za jakie uważano… bagnety.

Wigilie polskich żołnierzy w 1918 roku były takie, na jakie pozwalał im nieprzyjaciel, ten zewnętrzny i ten wewnętrzny. Wrzało na granicach. Wrzało wewnątrz kraju. Wigilie na obszarze Wielkiego Księstwa Poznańskiego były zdominowane zbliżającym się zrywem powstańczym. W szwadronie kawalerii formowanym w Błoniu nie było jej w ogóle ponieważ Milicja Ludowa oraz zradykalizowana ludność 24 grudnia 1918 roku wdarły się do koszar i rozbroiły źle dowodzonych ułanów. Trzy dni później Józef Piłsudski rozkazał rozformować pechowy szwadron. W Wigilię na froncie polsko-ukraińskim toczyły się zawzięte, okupione stratami, walki, na przykład na odcinku obsadzonym przez 14 Pułk Ułanów Jazłowieckich. Z kolei w Zamościu zamiast wigilijnych potraw, bulgotała bliska wybuchu komunistyczna rewolta. Wspierana przez żołnierzy miejscowego garnizonu, została następnie spacyfikowana (28–30 grudnia 1918 roku) przez wysłaną z Lublina ekspedycję karną mjr. Leopolda Lisa-Kuli. Działo się.

Ale na wojnie, jak na wojnie – gdy jedni się biją, drudzy odpoczywają. W garnizonach, gdzie sytuacja była opanowana, żołnierze świętowali Wigilię i cieszyli się z podarunków. Oczywiście najbardziej oczekiwanymi prezentami w armii są awanse. Z okazji świąt w książeczkach wojskowych wielu żołnierzy pojawiły się wpisy o awansowaniu ich o jeden stopień. Takie wydarzenie oczywiście nigdy nie przechodzi na sucho. Dlatego możemy się domyślać, że z powodu awansów spod choinki wieczerze wigilijne w kompaniach kończyły się nad ranem. Struktury państwowe w tym czasie dopiero budowano, a wojsko, z wyjątkiem sił bijących się o Lwów, było na etapie formowania się (w bataliony i pułki) i liczyło około 100 tys. żołnierzy. Sztab Generalny miał masę ważniejszych problemów do rozwiązania i nie posiadał mocy przerobowych do wydawania np. rozkazów wprowadzających prohibicję w szeregach armii. Opanowanie tego problemu cedowano na zdrowy rozsądek oraz morale dowódców i żołnierzy narodowego wojska.

Pierwszy polski oddział ekspedycyjny

Wigilię obchodzili również żołnierze batalionu murmańczyków, który był pierwszym polskim oddziałem biorącym udział w działaniach ekspedycyjnych poza granicami kraju w XX wieku. Batalion wchodził w skład sojuszniczych sił ekspedycyjnych za kołem podbiegunowym walczących przeciwko bolszewikom. Składał się w olbrzymiej większości z legionistów – weteranów spod Rarańczy i Kaniowa, którym udało się przedrzeć cało przez bolszewickie sita i dotrzeć do Murmańska. Dzieje murmańczyków zostały uwiecznione w popularnych wtedy „Lamentach podbiegunowych” napisanych przez por. Bogusława Szul-Skjoldkronę, a zaczynających się od słów:

„Straśneż to dziwy, Boże Apostolski,
wybrał się legun na obronę Polski,
chciał bronić kraju nieszczęśliwy legun –
obronił Biegun!”.

Jak wspominał jeden z murmańczyków, późniejszy ppłk dypl. Zdzisław Chrząstowski: „Karabiny mieliśmy rosyjskie (Mosin-Nagant) i japońskie, żołd – francuski, mundury – angielskie, orzełki i serca polskie. I polską komendę”.

Wigilia w blokhauzie

Świadectwo takiej Wigilii z dala od kraju, u murmańczyków pozostawił jeden z nich, por. Eugeniusz Małaczewski w noweli „Blokhauz pod Syreną”. Tytułowy blokhauz był elementem fortyfikacji wybudowanym szybko i sprawnie siłami miejscowej ludności pod fachowym nadzorem „legunów”. Z kolei syrena została, na rozkaz dowódcy baonu, namalowana przez jednego z domorosłych artystów służących w batalionie. Artysta wywiązał się z zadania z naddatkiem. „Syrenie wymalował to nawet, czego jako żywo, nigdy żadna syrena, o ile ufać mitologii szkolnej, nie miała”.

24 grudnia służbę w blokhauzie pełniła sekcja, składająca się z poetów i malarzy w mundurach dowodzona przez sierż. Józef Hurmę, chłopa spod Inowrocławia i byłego żołnierza armii Kaisera. „O godzinie, wyznaczonej do zmiany załogi blokhauzu, Hurma z tą sympatyczną szóstką leguńską wyruszył na linię. Ciągnęli za sobą sanki, naładowane stosem koców i futer, tudzież jadłem wigilijnym. Na czele pochodu szedł sam pan sierżant, niosąc oburącz z celebracyjną powagą potężny gąsior gliniany, w którym chlupotał rum z miłą wytrawnemu uchu melodyjnością nienapoczętej pełni w naczyniu”. Wytyczne do przygotowania wieczerzy wigilijnej zakończył krótkim stwierdzeniem: „Przychodzi Wigilia, to jest Wigilia i zachować ją trzeba jak należy. Więc wszystko ma się odbyć pod biegunem tak samo, jak pod Inowrocławiem, jak u polskiego chłopa odbywało się od wieków”.

W blokhauzie, zgodnie z krótkimi poleceniami dowódcy, rozpoczęto przygotowania do wieczerzy. Przygotowano ją na stole będącym platformą pod ciężki karabin maszynowy. ”[…] stół nakryto sztuką namiotu. Nie omieszkano pod improwizowany obrus nasłać siana. W kącie lokalu ustawiono snopek żytniej słomy, zdradzający jednak, że go wydarto po barbarzyńsku z nowego poszycia cudzej strzechy. Na okrytym stole porządnie rozłożono pożyczone od tubylców talerze i sztućce. Trochę tylko dziwnie wyglądał ten wigilijny stół polskiego żołnierza: pośrodku nakryć stał kulomiot na sprytnie rozstawionych nóżkach rusztowania firmy Vickers and Co., niby potworny konik polny, wysuwający na dwór przez strzelnicę jadowity pyszczek lufy z muszką na końcu. Z boku trajkotliwego owada zwieszała się, niby pięknie fryzowany pas, wstęga nabojów lśniąca niklem i mosiądzem”. Posterunkowi obserwacyjnemu Hurma wyznaczył dodatkowe zadanie obserwacji nieboskłonu i wypatrywania „pierwszej gwiazdy”, po czym zniknął na przedpolu, zakazując wcześniej rozpoczynać bez niego. Wrócił o zmierzchu, niosąc pod pachą jakiś pakunek. Po jego rozwinięciu „oczom zaciekawionych żołnierzy ukazał się omszały starością obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, zatulonej z Dzieciątkiem w metalowe „rizy” w stylu bizantyjskiego prawosławia. Lecz podwójna blizna, wymalowana na Jej obliczu, świadczyła o przynależności do innego kościoła. – Wzionem tu u popa tych brodaczów – wyjaśnił”.

Kiedy posterunek obserwacyjny doniósł, że na niebie pojawiła się pierwsza gwiazda, „Hurma wziął ze stołu talerz, w którym były pokruszone białe galety angielskie. Zebrał dokoła siebie podkomendnych, z biskupim majestatem przeżegnał pszenne okruchy i przełamał się nimi, jak opłatkiem, ze swoją sekcją. Spoważnieli wszyscy. Po czym zasiedli do stołu udekorowanego kulomiotem. Spożyto barszcz z uszkami, osobiście ugotowany przez Hurmę. Zabrano się do pieczonych i faszerowanych ryb z gatunków miejscowych” o niemożliwych do wymówienia nazwach. „Za stołem długi czas panowało milczenie. Nie wieczerza to była, lecz raczej msza dusz polskich, wpół tylko obecnych tam gdzie ciało. […] Przy którymś daniu Hurma dał hasło do picia, umoczywszy wiechcie wąsów w kubku z rumem. Nastrój od alkoholu się rozchwiał. Rozwiązały się języki”. Nastąpiły typowe „długie nocne Polaków rozmowy”. Te rozmowy przerwało pojawienie się dowódcy baonu, znanego z długich i kwiecistych przemówień, które były powodem do żartów ze strony jego podwładnych. Szydera w wojsku ma długa tradycję. A żołnierze zawsze preferują przemówienia w wersji krótkiej i mądrej. Dowódca chwilę zbierał się na rozpoczęcie przemowy, machnął jednak ręką i zawołał: „– At, co tu gadać! Dajcie, moi chłopcy, lepiej pyska! Tylko co otrzymałem wiadomość. Polska jest wolna i wielka. Wszystko co wiemy – łgarstwo!”. Po czym zasypał ich najświeższymi informacjami z kraju. „– Komendant Piłsudski w Warszawie. – Jest rząd. – Sztubacy porozbrajali Niemców w całej Kongresówce. – Armia maszeruje na Wilno – […] – Polska będzie od morza do morza! – Trzymajcie mnie, bo zwariuję!! I zwariował – o ile łzy, ciurkiem płynące po twarzy żołnierza, są szaleństwem. Za przykładem dowódcy powariowali żołnierze. Szarże w zgromadzeniu znikły. Ściskano się i całowano bez względu na nie. […] I wariowali tej nocy do rana, śpiewając, krzycząc, śmiejąc się, płacząc, tańcząc, tarzając się po śniegu, przepijając do pomalowanej syreny, chodząc po blokhauzie i dokoła niego na rękach, na głowach. Była to w ich życiu Wigilia najpiękniejsza. I najpiękniejszą zostanie, bo się wielki cud w życiu nie powtarza”.

Wiecznie żywa zasada Hurmy

Każdy żołnierz, który przeżył Wigilię podczas ostatnich działań ekspedycyjnych w Iraku, Afganistanie, Kosowie, Czadzie czy Mali oraz w innych miejscach, może porównać ją do opisanej wyżej Wigilii „murmańczyków” i dojść do wniosku, że zasada sierż. Hurmy dotycząca organizacji i przygotowania wieczerzy wigilijnej zastosowana w blokhauzie pod Syreną jest nadal aktualna. Oczywiście, z zaznaczeniem, że teraz obowiązują obostrzenia dotyczące spożywania napojów alkoholowych przez żołnierzy służących na misji.