W ubiegłym tygodniu Ministerstwo Obrony Narodowej poinformowało o przyspieszeniu realizacji programu „Harpia”. Projekt pozyskania następców samolotów MiG-29 i Su-22 będzie niewątpliwie jednym z najdroższych przedsięwzięć modernizacyjnych Sił Zbrojnych RP, decydenci zaś będą musieli zmierzyć się z nie lada wyzwaniem, jakim będzie wybór między maszynami dwóch generacji: IV+ lub V.

Wybór nie jest tak oczywisty, jak mogłoby się to wydawać na pierwszy rzut oka. Z jednej strony niewątpliwą przewagą myśliwców V generacji są właściwości stealth, dzięki którym mogą one łatwiej przenikać w głąb strefy obrony powietrznej potencjalnego przeciwnika i wykonywać np. zadania związane z jej przełamaniem (tzw. misje SEAD – Suppression of Enemy Air Defenses) czy też rażeniem celów zlokalizowanych z dala od linii frontu. Z drugiej zaś, takie zadania – przynajmniej częściowo – mogą być realizowane przy użyciu broni klasy stand-off, czyli takiej, która umożliwia atak spoza zasięgu obrony powietrznej adwersarza. W polskim arsenale są to przede wszystkim pociski JASSM i JASSM-ER, ale również bomby szybujące typu JSOW. Zasięg do 300 km będą miały także pociski systemu Homar.

Jedynym dostępnym dziś myśliwcem V generacji jest amerykański F-35, produkowany w trzech wersjach – klasycznego i skróconego startu (wersje A i B) oraz w wersji przeznaczonej dla lotniskowców (C). W zależności od wariantu (oraz odbiorcy i szczegółów wynegocjowanego pakietu) cena jednostkowa waha się od 90 mln do 120 mln USD. Właśnie cena sprawia, iż nawet państwa dysponujące wyższym od polskiego budżetem obronnym, a przy tym nieporównywalnie bardziej zagrożone, jak np. Izrael, decydują się na model lotnictwa, w którym samoloty IV i V generacji mają działać wspólnie i wzajemnie się uzupełniać w zależności od misji. Również w siłach powietrznych i marynarce USA F-35 jeszcze przez dekady będą latać obok F-15, F-16 i F/A-18.

Finansowanie programu „Harpia” ma się rozpocząć od 2020 roku, a przewidywany termin dostawy pierwszych maszyn ma nastąpić cztery lata później. W przypadku F-35 termin ten, może być trudny do dotrzymania, bo maszyny te zostały zamówione również przez inne armie, więc czas oczekiwania byłby dłuższy, niż zakłada program MON-u (oprócz Stanów Zjednoczonych F-35 wybrały m.in. Wielka Brytania, Włochy, Holandia, Belgia, Norwegia, Dania, Japonia, Korea Południowa, Australia i Turcja). Rodzi się również pytanie o liczbę maszyn, które miałyby zostać kupione – w planach MON-u mówi się nawet o czterech eskadrach i 64 sztukach, choć nie zostało to jeszcze ostatecznie przesądzone i możliwe, że będzie ona mniejsza, na poziomie dwóch lub trzech eskadr. Zastąpienie MiG-ów i Suchojów według przelicznika 1:1 wymagałoby co najmniej 48 płatowców.

Należy przyjąć, że realizacja programu będzie trwać co najmniej kilka lat i może być podzielona na kilka etapów. Możliwa jest zatem również decyzja o pozyskaniu pewnej liczby maszyn V generacji (np. dwóch eskadr) i uzupełnieniu ich maszynami generacji IV+ (w liczbie jednej lub również dwóch eskadr). W takim scenariuszu naturalnym uzupełnieniem dla F-35, a być może również samolotem kupionym w pierwszej kolejności, byłby F-16 Block 70/72. Takie rozwiązanie pozwoliłoby na stosunkowo szybkie wprowadzenie do linii nowych maszyn z wykorzystaniem istniejącej już infrastruktury i procedur szkoleniowych, a jednocześnie odłożenie w czasie pozyskania kolejnych, droższych maszyn.

Faza analityczno-koncepcyjna programu „Harpia” została zainicjowana niemal dokładnie przed rokiem, wówczas swój akces do niej zgłosiło pięć podmiotów, tj. Lockheed Martin, Boeing, Saab, Leonardo oraz Fights-On Logistics, przy czym ostatnia z wymienionych firm nie reprezentuje producenta, a jedynie podmiot uczestniczący we wdrażaniu w polskich siłach powietrznych samolotu F-16. Oferta LM to oczywiście F-35 i/lub F-16, Boeing oferuje myśliwce F-15 i F/A-18, Saab – Gripena Next Generation, Leonardo zaś maszyny Eurofighter Typhoon, jako potencjalny następca Su-22 była wymieniana także wersja samolotu M-346 Master. Na tym etapie postępowania swojej oferty nie przedstawił francuski koncern Dassault Aviation, produkujący myśliwce Rafale. Nie są one wprawdzie maszynami V generacji, jednak zostały zaprojektowane z użyciem technologii obniżonej wykrywalności i również zaliczają się do ścisłej światowej czołówki.

Warto wspomnieć o jeszcze jednej opcji. O ile pozyskanie dwóch czy trzech eskadr myśliwców można potraktować jako cel krótko- bądź średniookresowy, celem długoterminowym mogłoby być zaangażowanie Polski w projekt europejskiego myśliwca V generacji. Zapowiedź rozwoju takiej maszyny w kooperacji francusko-niemieckiej padła podczas tegorocznej edycji berlińskich targów lotniczych ILA. Zaangażowanie w tę współpracę rodzimego przemysłu bez wątpienia procentowałoby w przyszłości i mogłoby stać się kołem zamachowym jego transformacji.

Z militarnego punktu widzenia, pytanie o wybór platformy „Harpii” to przede wszystkim pytanie o rodzaj misji, jakie ma ona pełnić. Termin „najnowocześniejszy” nie musi być w tym kontekście tożsamy z „optymalny”. Jeśli głównym zadaniem polskiego lotnictwa myśliwskiego miałyby być misje związane z wywalczeniem i utrzymaniem przewagi w powietrzu, maszyny generacji IV+ mogą być nie tylko uzupełnieniem, ale i w pełni wartościową alternatywą dla maszyn V generacji. Istotnymi będą tu np. kwestie związane ze zdolnością do operowania z lotnisk zapasowych czy improwizowanych, takich jak drogowe odcinki lotniskowe, stosunek liczby godzin obsługi naziemnej do godziny lotu, czas odtworzenia zdolności bojowej, co przekłada się na liczbę misji, które może w ciągu doby wykonać pojedyncza maszyna itp. Jeśli jednak na pierwszym miejscu postawić tylko jedną spośród wymaganych przez MON zdolności, tj. zdolność do operowania w środowisku antydostępowym (Anti-Access/Area Denial, A2/AD), charakteryzującym się m.in. nagromadzeniem różnego rodzaju systemów obrony powietrznej, to faworytami programu „Harpia” będą maszyny V generacji. Traktowanie tego rodzaju misji jako jedynie pewnego ułamka szerszej całości pozwoliłoby na swoiste równouprawnienie w przetargu maszyn obydwu generacji. Opóźnienie kupna maszyn V generacji może wiązać się z kilkoma potencjalnymi korzyściami.  Po pierwsze niemal na pewno spadnie cena F-35, po drugie na rynku może pojawić się jego europejski konkurent, w którego rozwój możemy się jako państwo zaangażować. Po trzecie wreszcie, kupno droższych maszyn V generacji przypadałoby wówczas w dalszej perspektywie budżetowej, co w obliczu mnogości potrzeb modernizacyjnych sił zbrojnych również może być korzystniejsze dla budżetu MON-u i państwa.