Do jednego z tych wyjątkowych miejsc dopłyniesz statkiem. W innym zobaczysz suknię uszytą z alianckiego spadochronu; na liście atrakcji są też m.in. dawny poligon rakietowy, fabryka materiałów wybuchowych III Rzeszy i prywatne kolekcje tworzone przez pasjonatów od kilkudziesięciu lat. A wakacje to przecież doskonały czas, by ruszyć tropem historii militarnej.

Część placówek czynna jest tylko w tym sezonie, inne wydłużają godziny otwarcia i przygotowują specjalną ofertę dla zwiedzających. W naszym wakacyjnym przewodniku proponujemy miejsca mniej i bardziej znane, poświęcone zarówno wielkiej historii, jak i jej niewielkim, regionalnym wycinkom. Część z nich leży poza najpopularniejszymi szlakami turystycznymi, niektóre powstały dzięki zaangażowaniu prywatnych kolekcjonerów. Każde z nich pokazuje jednak, że o historii można opowiadać z prawdziwą pasją.

Muzeum Wyrzutni Rakiet
Rąbka k. Łeby, Słowiński Park Narodowy

Muzeum Wyrzutni Rakiet leży na wąskim pasie Mierzei Łebskiej, pomiędzy jeziorem Łebsko a Bałtykiem. Historia tego terenu jest równie niezwykła. W 1940 roku Niemcy utworzyli tu tajny poligon doświadczalny, na którym prowadzili próby z rakietami przeciwlotniczymi Rheintochter oraz pociskami balistycznymi Rheinbote (V4). Po zakończeniu wojny teren przejęła Armia Czerwona, a w latach 1967–1974 działała tu polska Stacja Sondażu Rakietowego Łeba. To właśnie stąd startowały polskie rakiety meteorologiczne Meteor. Jedna z nich osiągnęła pułap ponad 92 km, przekraczając granicę kosmosu według amerykańskiej definicji.

To jedyny zachowany w Polsce poligon rakietowy z okresu II wojny światowej udostępniony do zwiedzania. Zwiedzający poruszają się po jego terenie, oglądając zachowany bunkier dowodzenia, lej wyrzutni z widocznym systemem kanałów odprowadzających chłodziwo, fundamenty stacji radiolokacyjnych i hali montażowej. Ekspozycję uzupełniają rakiety oraz ich elementy z różnych okresów, makiety i militaria związane z historią poligonu. W dawnych budynkach przygotowano także wystawy poświęcone historii Łeby i archiwalnym fotografiom miasta. 

Prywatne Muzeum Podkarpackich Pól Bitewnych
ul. Czajkowskiego 92, Krosno, muzeumkrosno.pl

Suknia ślubna uszyta z alianckiego spadochronu czy kolekcja łopatek saperskich pokazująca ewolucję jednego z najbardziej niedocenianych elementów żołnierskiego wyposażenia to tylko kilka eksponatów, które wyróżniają to muzeum. Ta placówka jest owocem wieloletniej pasji jej założycieli. Dorota i Piotr Kiełtykowie oraz Lesław Wilk przez kilkadziesiąt lat budowali kolekcję, a dziś sami oprowadzają po niej zwiedzających, dzieląc się historiami związanymi z poszczególnymi zabytkami. A tych zgromadzili już ponad 2 tys.

Zwiedzanie zaczyna się pod ziemią – w największym w Krośnie schronie przeciwlotniczym z okresu II wojny światowej, należącym niegdyś do infrastruktury miejscowego lotniska. Dalej ekspozycja prowadzi przez najważniejsze wydarzenia militarnej historii regionu – od walk w Karpatach w latach 1914–1915 przez kampanię wrześniową i bitwę dukielską z 1944 roku po działalność konspiracji niepodległościowej.

Oprócz uzbrojenia, mundurów i wyposażenia żołnierzy można zobaczyć wystawę poświęconą Szkole Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich w Krośnie czy oryginalną tablicę sowieckiego wojennego komendanta miasta, na której tajemniczy skrót zapisany cyrylicą informuje, że mieścił się tu także tajny kontrwywiad wojskowy Smiersz.

Exploseum
ul. Alfreda Nobla 1, Bydgoszcz, muzeum.bydgoszcz.pl/exploseum

Ukryta w Puszczy Bydgoskiej dawna fabryka materiałów wybuchowych DAG Fabrik Bromberg była największym zakładem zbrojeniowym III Rzeszy na ziemiach polskich. Na obszarze 23 km2 pracowało nawet 40 tys. robotników przymusowych – Polaków, jeńców wojennych, obywateli ZSRS oraz kobiet z KL Stutthof. Produkowano tu materiały wybuchowe zaspokajające około jednej piątej niemieckiego zapotrzebowania na amunicję dla frontu wschodniego.

Dziś zwiedzający przemierzają blisko dwukilometrową trasę prowadzącą przez siedem oryginalnych budynków produkcyjnych połączonych systemem podziemnych i nadziemnych tuneli. To zachowany niemal w niezmienionym stanie ciąg technologiczny produkcji nitrogliceryny – unikat w skali światowej. Muzeum jest bardzo nowoczesne, wykorzystuje się tam multimedia. Wśród eksponatów zobaczymy m.in. oryginalne dokumenty, wyposażenie fabryczne, przedmioty odnalezione podczas badań archeologicznych oraz niezwykłą „metalową kartotekę” – zbiór tabliczek identyfikacyjnych należących do robotników przymusowych.

Ale Exploseum to też historia konspiracji. 24 czerwca 1944 roku Armia Krajowa przeprowadziła tu największą akcję dywersyjną na Pomorzu, operację „Krem”, wysadzając w powietrze część laboratoriów. Działalności polskiego podziemia poświęcona jest osobna część ekspozycji.

Muzeum Spadochroniarstwa i Wojsk Specjalnych
ul. Przylesie 1a, Wisła, muzeum-spadochroniarstwa.pl

Niepozorny pensjonat w Wiśle skrywa jedną z największych prywatnych kolekcji poświęconych polskim komandosom. Wszystko zaczęło się od pasji Piotra Wybrańca, który jako dziesięciolatek otrzymał pierwszą wojskową naszywkę. Od 1978 roku systematycznie gromadzi on pamiątki związane ze spadochroniarstwem. Efektem jest licząca około 10 tys. eksponatów kolekcja. Patronem muzeum został ppłk Adolf Pilch „Góra”, cichociemny urodzony w Wiśle.

Ekspozycja prowadzi przez historię polskiego spadochroniarstwa od czasów II Rzeczypospolitej po współczesne wojska specjalne. Są tu pamiątki po 1 Samodzielnej Brygadzie Spadochronowej, cichociemnych, Samodzielnej Kompanii Commando oraz jednostkach specjalnych Wojska Polskiego, w tym po GROM-ie. Wśród najcenniejszych eksponatów znajdują się pamiątki po gen. Stanisławie Sosabowskim przekazane przez jego rodzinę oraz jedna z zaledwie dziesięciu wydanych w 1944 roku broszur szkoleniowych dla żołnierzy Batalionu Motorowo-Spadochronowego „Parasol”.

Muzeum Pancerne

Mateusz Deling zaczął od pasji, a skończył na muzeum. W 2022 roku otworzył w zabytkowym budynku folwarcznym przy pałacu w Kłaninie ekspozycję, której nie powstydziłoby się niejedno państwowe muzeum. Trasa zwiedzania zaczyna się od makiety gdyńskiej kamienicy z września 1939 roku oraz odtworzonego domku rybackiego z Półwyspu Helskiego, dzięki czemu odwiedzający od razu przenoszą się w realia kampanii wrześniowej. Muzeum bazuje na prywatnej kolekcji właściciela: Deling od lat zajmuje się poszukiwaniem, wydobywaniem i renowacją militariów.

Największą atrakcją muzeum jest kolekcja sprawnych pojazdów pancernych, w tym jedyne w Polsce jeżdżące niemieckie działo szturmowe StuG III G, wydobyte z rzeki na Warmii i odbudowane. Obok niego stoją m.in. czołg T-34-85, armata przeciwlotnicza i przeciwpancerna Flak 18 kalibru 88 mm, transporter M3 Half-track oraz brytyjski Universal Carrier, z którego korzystali żołnierze 2 Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa i 1 Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka.

Ekspozycja nie ogranicza się jednak do ciężkiego sprzętu. Można tu obejrzeć hełm i oporządzenie ułana z 18 Pułku Ułanów Pomorskich, który walczył pod Krojantami, pamiątki po żołnierzu Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich broniącym Tobruku, oryginalne radiostacje, mapy, dokumenty oraz elementy wyposażenia i uzbrojenia z frontów II wojny światowej.

Muzeum Militarnych Dziejów Śląska
ul. Katowicka 1, Pszczyna, militaria.pszczyna.pl

Neobarokowy Dom Ogrodnika wzniesiony pod koniec XIX wieku jako strażnica parkowa z miejską łaźnią dziś jest siedzibą placówki stworzonej przez pasjonatów ze Stowarzyszenia Bitwy pod Pszczyną 1939 „Pro Memoria”, którzy postawili sobie ambitny cel: opowiedzieć historię wojskowości na Śląsku od neolitu aż po współczesne misje pokojowe Wojska Polskiego. Muzeum powstało w 2014 roku, ale jego początki sięgają działań na rzecz upamiętnienia bitwy pszczyńskiej z pierwszych dni września 1939 roku. Z czasem niewielka inicjatywa rozrosła się w jedną z najciekawszych regionalnych placówek historycznych w kraju.

Dziś ekspozycja prezentuje około 700 eksponatów: broń, amunicję, mundury, mapy, fotografie, dokumenty i obrazy, prowadząc zwiedzających przez kolejne epoki. Na szczególną uwagę zasługuje ekspozycja plenerowa. Na dziedzińcu stanęły rekonstrukcje średniowiecznych machin oblężniczych: trebusza, taranu i XV-wiecznego wozu husyckiego, a także lapidarium „Śląskie miejsca chwały”, przypominające najważniejsze pola bitew związanych z historią regionu, od wypraw Bolesława Chrobrego i Legnickiego Pola po bitwę o Bolonię w 1945 roku. W muzeum przygotowano również osobne działy poświęcone bitwie pod Pszczyną, powstaniom śląskim oraz wojnie powietrznej nad Śląskiem w latach 1939–1945.

Muzeum Historyczne Inspektoratu Zamojskiego AK im. Stanisława Prusa „Adama”
Bondyrz 179a/3, gm. Adamów, akzamosc.pl/muzeum

To miejsce wyjątkowe, bo stworzone nie przez historyków czy pasjonatów, lecz przez żołnierza Armii Krajowej. Jan Sitek, służący w AK i WiN (Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość), otworzył je w 1972 roku, bo chciał ocalić pamiątki po walkach na Zamojszczyźnie. Sześć lat później komunistyczne władze zamknęły placówkę. Muzeum powróciło w 1983 roku pod zmienioną nazwą, a po przemianach ustrojowych trafiło pod opiekę Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Dziś kustoszem jest Edmund Sitek, syn założyciela, który kontynuuje dzieło ojca.

Ekspozycja zajmuje sześć sal i prowadzi przez historię Zamojszczyzny od kampanii wrześniowej po walkę podziemia niepodległościowego w latach powojennych. Można tam zobaczyć ponad 200 pamiątek i przeszło 800 fotografii oraz dokumenty z regionu. Wśród eksponatów są broń biała i palna, mundury, wyposażenie wojskowe, odznaczenia, prasa konspiracyjna i archiwalne mapy, a także rzadko spotykany karabin przeciwpancerny UR oraz kompletny wojskowy ołtarz polowy z 1939 roku. Szczególną wartość mają dokumenty osobiste. Grypsy pożegnalne kobiet skazanych na śmierć, pisane z więzienia mieszczącego się w czasie wojny na Zamku Lubelskim, należą do tych eksponatów, przy których zwiedzający zatrzymują się najdłużej. To jedno z tych muzeów, które ma swoją duszę, choć nie przyciąga zwiedzających nowoczesnością i multimediami.