Co najmniej kilkadziesiąt cywilnych ofiar, rabunki i podpalenia – to bilans fali terroru, która w czerwcu 1944 roku przetoczyła się przez Wileńszczyznę. Najpierw Litwini z kolaboracyjnej policji Sauguma wymordowali Polaków we wsi Glinciszki, potem oddział Armii Krajowej spacyfikował litewskie Dubinki. Żadna ze zbrodni nie została w pełni rozliczona.

5 Wileńska Brygada Armii Krajowej w marszu. Od lewej: rtm. Zygmunt Szendzielarz – „Łupaszka”, kapelan – ks. Aleksander Grabowski „Ksiądz Ignac” (piąty z lewej), dowódca 1 kompanii 5 Brygady – ppor. Wiktor Wiącek „Rakoczy” (szósty z lewej), por. Grabowski „Pancerny” (dziewiąty z lewej) i ppor. Sergiusz Sprudin – fotoreporter z Komendy Okręgu Wileńskiego AK

„Otwierać!”. Walenie do drzwi obudziło mieszkańców dworu w Glinciszkach na Wileńszczyźnie. Po obejściu kręcili się nieznani mężczyźni. Wyrwani ze snu pracownicy gospodarstwa naliczyli sześciu. Część miała na sobie wojskowe spodnie, ten i ów mundurową bluzę, tyle że bez dystynkcji. Mówili po rosyjsku. Wyglądali na partyzantów, ale równie dobrze mogli to być pospolici rabusie, których w okolicy namnożyło się ostatnio ponad miarę. „No dalej, dalej!” – pomachali pistoletami. Gospodarz, chcąc nie chcąc, musiał otworzyć oborę i chlew. Mężczyźni wyprowadzili kilka krów i świń, po czym rozpłynęli się w mroku.

Majątek Glinciszki kilka lat wcześniej zagarnęli Niemcy. Stał się częścią Zarządu Gospodarstw Rolnych Ostland. Tym bardziej więc należało zgłosić incydent okupacyjnym władzom. A zatem jeszcze o świcie do pobliskiego Podbrzezia został posłany pracownik administracji Józef Koneczny. W tym oddalonym o 6 km miasteczku swój posterunek miała Sauguma – policja, w której służyli litewscy kolaboranci. Dowódca placówki por. Petras Polekauskas odebrał zgłoszenie i skierował do Glinciszek niewielki oddział. Chciał sprawdzić, co dokładnie stało się w majątku. Był ranek 20 czerwca 1944 roku. Wkrótce wypadki zaczęły się toczyć z prędkością lawiny.

Zbrodniarz za oceanem

Zanim policjanci dotarli do dworu, dostali się pod huraganowy ogień. Rozrzucone elementy układanki w jednej chwili złożyły się w całość. Rzekomy napad był jedynie pretekstem, który miał wciągnąć Litwinów w pułapkę. Oddział stanął oko w oko z uzbrojonymi po zęby partyzantami. Jak się później okazało – żołnierzami 5 Wileńskiej Brygady Armii Krajowej, którą dowodził mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”.

Żołnierze 5 Wileńskiej Brygady AK. Stoją od lewej: ppor. Henryk Wieliczko „Lufa”, por. Marian Pluciński „Mścisław”, mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”, wachm. Jerzy Lejkowski „Szpagat”, por. Zdzisław Badocha „Żelazny”

Policjanci nie mieli szans. Na miejscu zginęło czterech, dwóch zostało rannych. Kolejnych dwóch zdołało jednak zbiec i wrócić do Podbrzezia. Wkrótce z okolic Glinciszek wycofali się też akowcy.

Polekauskas był wściekły. Postanowił policzyć się z Polakami. Wkrótce w stronę wsi jechał już nowy oddział – tym razem liczył kilkudziesięciu policjantów. Litwini wpadli pomiędzy obejścia. Zaczęli przeczesywać kolejne domy, a mieszkańców wyciągali na pobliską górkę, w okolice niewielkiego cmentarza. W krótkim czasie zgromadzili tam około 40 osób. „Wśród zatrzymanych były prawie wyłącznie kobiety, dzieci i osoby starsze, ponieważ mężczyźni udali się już do pracy w majątku. Do wyjścia motywowała ich dodatkowo poranna strzelanina, po której bezpieczniej było zaszyć się na odległym polu do czasu wyjaśnienia sytuacji” – pisze dr Piotr Rokicki, historyk IPN-u, autor publikacji poświęconej zbrodniom w Glinciszkach i Dubinkach.

Litwini zaczęli wypytywać o partyzantów. W swoim języku. A kiedy Polacy milczeli, zarządzili egzekucję. W ten sposób zginęło 38 mieszkańców wsi. Liczba ofiar zapewne byłaby większa, ale pacyfikację przerwał przyjazd Niemców. Towarzyszył im Władysław Komar, administrator majątku, który po cichu współpracował z AK. Litwini zmuszeni byli uwolnić przetrzymywanych w stodole mieszkańców dworu. Jeszcze tego samego dnia zemścili się jednak na Komarze. Gdy po południu wracał do rodzinnego Wilna, zabili go.

Tymczasem Niemcy rozpoczęli rozliczenia. – Akcja podjęta przez Litwinów uznana została za niesubordynację. Dowódca kompanii i dziewięciu funkcjonariuszy trafiło przed sąd. Według niektórych wersji Polekauskas miał nawet zostać rozstrzelany. Faktycznie jednak przeżył on wojnę, a potem wyemigrował do USA – tłumaczy dr Rokicki. Niemcy zezwolili też na ekshumację ofiar i wydanie ciał pomordowanych rodzinom. Niewiele to jednak zmieniło. Polacy pałali chęcią odwetu.

„Wilk” chłodzi głowy

„Łupaszka” miał poczucie, że musi zareagować z odpowiednią mocą. Tym bardziej, że nie był to pierwszy taki incydent. Jak zauważa w jednej z publikacji historyk Jarosław Wołkonowski, ledwie miesiąc wcześniej Litwini dopuścili się mordów na Polakach w kilku innych wsiach. Miejscowa policja brała też udział w masowych egzekucjach nieopodal Ponar. Polsko-litewskie animozje miały zresztą długą historię. Co prawda, na Wileńszczyźnie sporo było mieszanych rodzin, ale przedwojenne stosunki pomiędzy obydwoma państwami pozostawały nieprzyjazne. U schyłku niemieckiej okupacji, narodowościowe waśnie odżyły z nową siłą. „Mord w Glinciszkach odebrano jako początek akcji likwidacyjnej ludności polskiej na tych terenach” – pisze Wołkonowski.

Jednak przełożeni Szendzielarza starali się studzić rozpalone do białości emocje. Płk Aleksander Krzyżanowski, ps. „Wilk”, dowódca Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej, zakazał mu działać na własną rękę. Choć brygada „Łupaszki” pozostawała największym oddziałem AK w regionie, misję przeprowadzenia akcji odwetowej powierzył zgrupowaniu mjr. Mieczysława Potockiego „Węgielnego”. Celem, jak wskazywała wydana wkrótce odezwa w językach polskim i litewskich, miały być regularne litewskie oddziały. – Zanim jednak rozkaz „Wilka” dotarł do „Łupaszki”, oddziały 5 Brygady wyruszyły na akcję – informuje dr Rokicki.

Według historyka, mjr Szendzielarz zrezygnował z uderzenia na posterunek Saugumy w Podbrzeziu. Oficer miał przyjąć, że atak na obsadzoną przez setkę funkcjonariuszy dysponujących bronią maszynową, wiązałby się ze zbyt dużymi stratami. Postanowił spacyfikować litewskie wsie. Według niektórych teorii, lansowanych już po masakrach, faktycznym celem partyzantów były znajdujące się tam placówki policji, a cywile zginęli przypadkowo. Dr Rokicki przyznaje jednak, że takich stwierdzeń nie sposób obronić. Podobnie jak tych, że w zaatakowanych miejscowościach mieszkały rodziny sprawców zbrodni w Glinciszkach. Nie potwierdzają tego żadne dostępne dokumenty.

Na zdjęciu mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka” - pierwszy z lewej.

Ale nie wszyscy historycy badający tę sprawę podzielają argumentację Rokickiego. Dr Tomasz Łabuszewski z IPN-u w rozmowie z PAP-em wskazywał na przykład, że brak bezpośredniego dowodu, by to właśnie „Łupaszka” wydał rozkaz mordowania kobiet i dzieci. Szendzielarz zarządził jedynie dokonanie odwetu na sprawcach mordu w Glinciszkach, do czego jako dowódca brygady miał pełne prawo. Co więcej sam nie brał udziału w akcji.

Rajd odwetowy trwał trzy dni. Po drodze partyzanci starli się z oddziałem litewskiej policji, zabijając kilku funkcjonariuszy. Przede wszystkim jednak ich ofiarą padli zwykli mieszkańcy, z których część tylko miała rodzinne koneksje z członkami kolaboracyjnych oddziałów. Najbardziej krwawe sceny rozegrały się rankiem 23 maja w Dubinkach. „[...] miejscowość była wolna od nieprzyjaciela i pogrążona jeszcze we śnie” – opisuje w swojej książce dr Rokicki. – „Do jednego z domów wkroczyła partyzancka żandarmeria. Rozpoczęto rewizję, szukając przede wszystkim broni, którą – jak się spodziewano – mógł posiadać mieszkający tam strażnik leśny. Wkrótce dokonano egzekucji sześciu przebywających w tym domu osób. Oszczędzono przy tym polską gospodynię, prowadzącą tam zakład krawiecki. Jej zastrzelonymi lokatorami było młode małżeństwo Rinkeviciusów z dwójką dzieci, rocznym Pranaukasem i dwuletnim Rimaukasem”. W sumie w Dubinkach zginęło 27 osób. Cała akcja pochłonęła 66 ofiar.

Tym samym partyzanci złamali wyraźne dyrektywy lokalnego dowództwa Armii Krajowej. I nie chodziło tylko o bezpośrednie rozkazy „Wilka”, lecz także zapisy odezwy, która ukazała się w czasopiśmie „Pobudka” wydawanym przez wileński oddział Biura Informacji i Propagandy AK. Jego autorzy wyraźnie podkreślali, że żołnierze nie mają prawa uderzać w bezbronną ludność, bez względu na jej narodowość i wyznanie. Nie wiadomo jednak, czy sprawcy mordu w Dubinkach ponieśli karę. Nie jest również jasne, czy jakiekolwiek konsekwencje dotknęły samego Szendzielarza – jeśli nie za wydanie rozkazu, to choćby za niesubordynację. Niewykluczone, że na zajęcie się tą sprawą dowództwu po prostu zabrakło czasu, bo wypadki w tym czasie toczyły się bardzo szybko.

Już w początkach lipca 1944 roku ruszyła operacja „Ostra Brama”, stanowiąca element akcji „Burza”. AK planowała zająć Wilno, korzystając ze szturmu Armii Czerwonej. Mjr Szendzielarz miał uderzyć na miasto od strony dzielnicy Zwierzyniec. – Nie wykonał jednak zadania. Zamiast tego pomaszerował ze swoją brygadą na zachód. Niewykluczone, że mogła się do tego przyczynić obawa przed pociągnięciem go do odpowiedzialności za wydarzenia w Dubinkach – przyznaje historyk. Sam „Łupaszka” powtarzał potem, że nie miał zamiaru defilować z „ruskimi” po Wilnie...
W okolicach Grodna brygada została rozwiązana.

W niepodległościowym podziemiu

Zdaniem dr. Rokickiego wydarzenia w Glinciszkach i Dubinkach to zbrodnie wojenne. Kilkakrotnie pochylały się nad nimi prokuratury. Najintensywniej były badane w latach dziewięćdziesiątych. Pierwszą zajmowali się śledczy polscy, drugą zaś litewscy. Łącznie przesłuchali oni ponad 200 osób. Ostatecznie jednak śledztwa zostały umorzone.

Sam „Łupaszka” po rozwiązaniu swoich oddziałów nie ujawnił się. Wkrótce 5 Brygada została reaktywowana, on sam stał się zaś jednym z bohaterów antykomunistycznego podziemia. W 1948 roku wpadł w ręce bezpieki. Śledczy poddali go długotrwałemu i bestialskiemu śledztwu, a sąd skazał go na karę śmierci. Wyrok wykonano w lutym 1951 roku.

Podczas pisania korzystałem z: Paweł Rokicki, „Glinciszki i Dubinki. Zbrodnie wojenne na Wileńszczyźnie w połowie 1944 roku i ich konsekwencje we współczesnych relacjach polsko-litewskich”, Warszawa 2015; Jarosław Wołkonowski, „Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej w latach 1939–1945”, Warszawa 1996.