Niezłomny kapłan, kapelan powstańczy w stopniu generała, nieuchwytny partyzant, który potykał się z Rosjanami aż do początków 1865 roku, bohater ludowy na Podlasiu – ksiądz Stanisław Brzóska. Jakże to filmowy bohater! Ale wcale nie jest łatwo o księdzu Brzósce zrobić dobry film…

Kilka dni temu, 12 stycznia, premierę w polskich kinach miał „Powstaniec 1863” w reżyserii i ze scenariuszem Tadeusza Syki. Bardzo mnie ucieszyły pierwsze doniesienia medialne, że film opowiada o losach sławnego podlaskiego partyzanta. Nareszcie! – pomyślałem z nadzieją, tym bardziej że Sebastian Fabijański, który wcielił się w księdza Brzóskę, w zwiastunie wyglądał bardzo przekonująco. Także kilka scen powstańczych znamionowało, że oto po 30 latach od premiery „Szwadronu” Juliusza Machulskiego doczekaliśmy się kolejnego ważnego filmu o powstaniu styczniowym.

Wyjątkowość księdza

Film biograficzny jako dzieło artystyczne powinien oddawać ducha opowiadanej historii, jeżeli dotyczy postaci prawdziwej. Ktoś zauważy, że przecież to film, a nie podręcznik do historii. I słusznie, ale z drugiej strony, w jakim celu podejmować wysiłek ukazania czyjegoś losu, jeżeli opowieść rozmija się boleśnie z faktami?

I tu przejdźmy do najistotniejszego, a niepodjętego w filmie pytania: dlaczego ksiądz Brzóska tak długo mógł bić się w polu? Oczywiście zostało pokazane, że miał wielki talent wojskowy – był świetnym kawalerzystą i sformował z Ukraińców (kolejny niewyzyskany w filmie motyw – jakże ważny, zważywszy na wojnę w Ukrainie!) oddział kozacki, który gromił carskich kozaków! Miał niesamowite szczęście i istotnie czuwała nad nim Opatrzność – wydawał się nieuchwytny i sołdaci zwali go „Duchem”, a kozacy „Czarownikiem”, ale to wszystko jeszcze nie daje odpowiedzi na postawione pytanie.

W szeregach powstańczych wbrew pozorom wiele było samorodnych talentów wojskowych i szczęściarzy, ale naprawdę niewielu miało ten atut, który posiadał ksiądz Brzóska – autentyczne i dozgonne poparcie podlaskich chłopów. To dzięki temu, że wieś stała za swym księdzem murem, a chłopi zasilali i żywili jego partyzancki oddział, mógł on tak długo trwać na podlaskich bagnach. Ta kwestia w filmie nie wybrzmiewa ani razu!

Film: mat. prasowe

Wprawdzie widzimy wokół księdza jakichś statystów w sukmanach, ale słowo „kmieć” pada w filmie tylko raz – tak hrabina w uniesieniu nazywa cara Aleksandra II. To niezamierzona groteska.

Tymczasem ksiądz Brzóska był autentycznym ludowym bohaterem – jednym z nielicznych w polskiej historii – który potrafił porwać chłopów do walki o niepodległość ojczyzny. Legenda księdza Brzóski na podlaskiej wsi żywa była długo po jego egzekucji 23 maja 1865 roku w Sokołowie Podlaskim. Tak to denerwowało Rosjan, że zmusili biskupa podlaskiego Beniamina Szymańskiego (w filmie gra go Olgierd Łukaszewicz) do wydania specjalnego listu pasterskiego, w którym uznano księdza Brzóskę za „winnego bezbożnej rewolucji” i „zdrajcę wiernopoddańczej przysięgi”. Ponadto rozpuszczano po wsiach plotki, że ksiądz Brzóska sprzeniewierzył się swemu kapłaństwu, łamiąc celibat. Na próżno – chłopi za nic mieli oskarżenia o zdradzie i plotki o związku z kobietą.

À propos kwestii religijnych – bo film reklamowany jest też jako historyczno-religijny – „Powstaniec” i tu, niestety, nie wychodzi poza utarte klisze automatycznego łączenia polskiego patriotyzmu z katolicyzmem. Wszak hierarchowie – a biskup Szymański jest tego dobrym przykładem – mieli z księdzem Brzóską jako powstańczym kapelanem i ludowym dowódcą niemałe kłopoty nie tylko ze strony Petersburga, lecz także Rzymu…

Ksiądz Brzóska nie miał też aż tak wielkich dylematów – jak pokazane jest to w filmie – by strzelać do nieprzyjaciela. Dowodzą tego m.in. wydarzenia z dnia jego schwytania, gdy rosyjskiemu żandarmowi przystawił rewolwer do głowy i bez wahania pociągnął za spust, tylko na szczęście dla żandarma nabój okazał się niewypałem. Niezrozumiałe jest też z punktu widzenia artystycznego ukazanie w filmie sceny schwytania księdza w sposób zupełnie odbiegający od faktów. Prawdziwe wydarzenie miało iście westernowy przebieg. Także scena egzekucji księdza niepotrzebnie została „rozmyta” jego długimi przemowami i kuszeniem ocaleniem przed stryczkiem za wiernopoddańcze ukorzenie się przed carem. W istocie ksiądz Stanisław Brzóska przed powieszeniem zdążył krzyknąć: „Żegnajcie, bracia i siostry, i wy, małe dziatki!”. Jego szubienicę chłopi rozebrali na kawałki i przechowywali te „drzazgi smolne” jak relikwie. Tak zaczęła się legenda – godna wielkiego filmu. Niestety, „Powstaniec 1863” nie spełnił tych nadziei, i to mimo całkiem sprawnych inscenizacji walk i pięknych zdjęć podlaskich lasów oraz wysiłku aktorskiego wspomnianego Fabijańskiego i innych aktorów (mamy tu okazję zobaczyć m.in. takich tuzów polskiego kina, jak Olgierd Łukaszewicz, Daniel Olbrychski i Cezary Pazura).

Western?

Zatrzymajmy się na chwilę przy rosyjskich żołnierzach, a zwłaszcza głównym szwarccharakterze i antagoniście księdza Brzóski, majorze Zacharym Maniukinie (Wiaczesław Boguszewski). To istny diabeł, mający za nic takie świętości jak kościół – którego wnętrze bezcześci – czy polski sztandar, którym czyści sobie buty. To mieści się w konwencji przedstawienia nieprzyjaciela, ale z majorem Maniukinem mamy jeszcze jeden problem. W rzeczywistości jako oficer armii carskiej nie mógł on z błahego (a nawet poważnego) powodu tak po prostu podejść do swego podwładnego i go zastrzelić!

Życie sołdata w armii carskiej było tanie i ciężkie, ale podlegało wojskowemu regulaminowi. Jeśli chcemy zobaczyć, jak to wyglądało naprawdę – przypomnijmy sobie wzmiankowany „Szwadron”. Tam grany przez Janusza Gajosa dowódca tytułowego szwadronu dragonów rotmistrz Dobrowolski to także skończony łajdak i zbrodniarz, ale nie może on ot tak „na śniadanie” zastrzelić sobie żołnierza. Takie przerysowanie daje niezamierzony efekt groteski. Zresztą cała armia rosyjska w „Powstańcu” to banda pijaków, nieudaczników i bestii przebranych w mundury – oficer czy szeregowiec, jedna „swołocz”. Tyle tylko że pośród tych „degeneratów” byli tacy – również w oddziale księdza Brzóski – którzy dezerterowali i bili się w powstańczych oddziałach „Za wolność naszą i waszą”…

Tadeusz Syka robi w swym filmie też ukłon w stronę westernu, gdyż adiutanta księdza Brzóski – Franciszka Wilczyńskiego (Ksawery Szlenkier) – uczynił byłym sierżantem armii Unii, który prosto z wojny secesyjnej przypłynął do Królestwa w granatowym mundurze i z koltem za pasem! Nie jest to do końca rzecz wydumana, gdyż Syka wzorował się tu wyraźnie na postaci Ludwika Żychlińskiego. Tyle tylko że ten przed wystąpieniem z wojska Unii musiał podpisać deklarację, że zrzeka się statusu amerykańskiego oficera i nie ma prawa do noszenia munduru. Wszystko dlatego, że największym sojusznikiem Unii w jej zmaganiach ze skonfederowanymi stanami Południa był wtedy car rosyjski.

Po obejrzeniu „Powstańca 1863” jedno nie ulega kwestii: tak dramatyczny okres naszej historii jak powstanie styczniowe wymaga naprawdę przemyślanego scenariusza, a postać księdza Stanisława Brzóski nie może być odmalowana grubą kreską komiksowych uproszczeń.