Państwa demokratyczne mogą szybciej wysyłać sprzęt wojskowy do Ukrainy dzięki rozwijanej w UE mobilności wojskowej, która polega na usprawnianiu przerzutu personelu i zasobów wojskowych. Do skutecznej wysyłki sprzętu przyczyniły się ujednolicone wymogi wojskowe i uproszczone procedury transportowe, które są powiązane z unijną aktualizacją kierunków rozwoju mobilności wojskowej w reakcji na rosyjską inwazję z lutego 2022 roku. Nowe założenia będą jednak wymagały zwiększenia nakładów finansowych, szczególnie w zakresie ochrony infrastruktury transportowej i wsparcia partnerów, takich jak Ukraina i Mołdawia.

W listopadzie 2022 roku Komisja Europejska (KE) i wysoki przedstawiciel zaprezentowali plan działania na rzecz mobilności wojskowej 2.0. Zakłada on dalsze usprawnianie transportu żołnierzy i sprzętu wojskowego, poprawę ochrony niezbędnej do tego infrastruktury, ujednolicanie regulacji w tym zakresie, a także zacieśnianie współpracy, m.in. z NATO oraz państwami trzecimi, istotnymi dla zapewnienia pokoju i bezpieczeństwa w Europie. Plan 2.0 jest aktualizacją dokumentu z 2018 roku, którą przeprowadzono w związku z rosyjską pełnoskalową inwazją na Ukrainę i rosnącym zagrożeniem eskalacji po stronie Rosji. Realizuje więc założenia Kompasu strategicznego z marca 2022 roku, czyli unijnej strategii bezpieczeństwa, która wskazuje na potrzebę zwiększenia mobilności wojskowej sił zbrojnych w UE i poza jej granicami.

Dotychczasowe osiągnięcia

Założenia planu działania na rzecz mobilności wojskowej z 2018 roku zostały zrealizowane, a rozbudowa infrastruktury transportowej podwójnego zastosowania (cywilno-wojskowej) odbywa się z uwzględnieniem wymogów dotyczących tras wojskowych i specyfikacji technicznych, które Rada zatwierdziła w 2019 roku (na ten cel w latach 2021–2027 z instrumentu Łącząc Europę przewidziano 1,69 mld euro). Zgodnie z wytycznymi uproszczono także procedury celne w zakresie transportu wojskowego dzięki wprowadzeniu jednolitego formularza, zharmonizowano przepisy dotyczące transportu towarów niebezpiecznych, a działania obronne w ramach wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony zwolniono z VAT i akcyzy, co przynosi państwom członkowskim oszczędności.

Oprócz planu działania instytucje UE wraz z państwami członkowskimi rozwijają mobilność wojskową za pomocą innych inicjatyw bezpieczeństwa. W ramach stałej współpracy strukturalnej (PESCO) państwa prowadzą dwa główne projekty: mobilności wojskowej oraz centrów logistycznych (w Polsce pełną zdolność operacyjną do końca 2024 roku ma osiągnąć centrum w Kutnie). W ramach Europejskiej Agencji Obrony (EDA) od 2019 roku działa natomiast projekt nadzorujący optymalizację zezwoleń na ruch transgraniczny, w ramach którego w 2021 roku państwa podpisały uzgodnienia techniczne dotyczące transportu na lądzie i w powietrzu. Z Europejskiego Funduszu Obronnego w wysokości 9 mln euro finansowany jest też rozwój cyfrowego systemu mobilności wojskowej (SDMMS), który do połowy 2025 roku ma zapewnić wymianę informacji między rządami zatwierdzającymi i wnioskującymi o ruchy wojsk.

Założenia nowego planu

Plan 2.0 zakłada rozwój mobilności wojskowej w perspektywie do 2026 roku. Jego głównym celem jest eliminacja luk w infrastrukturze transportowej i zabezpieczenie dostaw paliw, ponieważ czynniki te mają kluczowe znaczenie dla sprawnego transportu żołnierzy i sprzętu wojskowego w przypadku konwencjonalnego konfliktu zbrojnego. Nowym ważnym elementem planu jest poprawa ochrony infrastruktury przed zagrożeniami hybrydowymi, w tym cyberatakami, co ma znaczenie także wobec dalszej cyfryzacji procedur administracyjnych, np. udzielania zgód na przewóz transgraniczny lub wypełniania formularzy celnych. Cele dotyczą ponadto poprawy zdolności transportowych drogą powietrzną i morską, a także zwiększania wojskowej efektywności energetycznej i odporności na skutki zmian klimatu. W dłuższej perspektywie plan 2.0 zakłada też konieczność przeprowadzenia analizy powiązań mobilności wojskowej z unijnymi programami kosmicznymi, takimi jak Copernicus, program bezpiecznej łączności czy europejski system wspomagania satelitarnego (EGNOS). W obliczu agresywnych działań Rosji kluczowe jest natomiast rozszerzenie współpracy, która oprócz tradycyjnych partnerów, takich jak NATO, USA, Kanada, Norwegia i Wielka Brytania, ma objąć także najbliższe sąsiedztwo UE – Ukrainę, Mołdawię i państwa Bałkanów Zachodnich.

Znaczenie współpracy sojuszniczej

Podejmowane w UE działania w obszarze mobilności wojskowej odpowiadają na potrzeby wojskowe państw, które w większości są także członkami NATO (poza Austrią, Cyprem, Irlandią, Maltą i Szwecją). Spójność działań obu organizacji jest więc przedmiotem stałych konsultacji między nimi, a mobilność wojskowa stanowi jeden z flagowych tego przykładów. Lista wspólnych priorytetów zawarta w siódmym sprawozdaniu z postępów współpracy UE i NATO z czerwca 2022 roku obejmuje m.in. standaryzację wymogów wojskowych, budowę infrastruktury transportowej i wzmacnianie jej odporności, a także upraszczanie procedur w zakresie ceł, ruchu transgranicznego i transportu towarów niebezpiecznych. Odpowiada to działaniom podejmowanym w UE, a przykładem skutecznego wdrażania są wymogi dotyczące infrastruktury transportowej, które w 95% pokrywają się z określonymi w NATO.

Atutem UE jest zdolność do angażowania partnerów we współpracę w sprawie mobilności wojskowej. Dotyczy to szczególnie utworzonego w 2018 roku projektu mobilności wojskowej w PESCO. Odgrywa on rolę platformy polityczno-strategicznej, w której bierze udział 25 z 27 państw członkowskich (poza Danią i Maltą). Pod koniec 2020 roku został on otwarty na członkostwo państw trzecich, a już w pierwszej połowie 2021 roku dołączyły do niego USA, Kanada i Norwegia, pod koniec 2022 roku zaś – Wielka Brytania. Zainteresowanie współpracą w ramach projektu wskazuje przede wszystkim na jego operacyjne znaczenie dla transgranicznego transportu wojskowego w Europie. W przypadku Brytyjczyków świadczy też o poprawie stosunków z partnerami europejskimi w dziedzinie bezpieczeństwa, które pozostawały napięte po brexicie, chociaż nie przełamuje impasu we współpracy instytucjonalnej z UE ze względu na międzyrządowy charakter PESCO. Innym ważnym przykładem jest projekt w ramach EDA nadzorowania optymalizacji zezwoleń na ruch transgraniczny, do którego w 2020 roku dołączyła Norwegia.

Wnioski i wyzwania na przyszłość

Rosyjska inwazja uwydatniła znaczenie mobilności wojskowej w Europie, a sprawne przekazanie Ukrainie sprzętu wojskowego, szczególnie w pierwszym okresie wojny, było kluczowe dla jej zdolności obronnych. UE właściwie określiła więc kierunki rozwoju polityki bezpieczeństwa i obrony, realizowane m.in. na podstawie planu działania na rzecz mobilności wojskowej z 2018 roku (zaktualizowanego w 2022 roku), a także projektów w ramach PESCO i EDA, takich jak mobilność wojskowa, centra logistyczne i optymalizacja procedur. W obliczu ciągłego zagrożenia agresywnymi działaniami Rosji skrócenie czasu reakcji sił zbrojnych stanowi ważny element odstraszania konwencjonalnego w Europie. Polska np. już wypełnia cel pięciu dni na zezwolenia w przypadku regularnych jednostek i trzech dni – sił szybkiego reagowania.

UE, która dysponuje zarówno instrumentami finansowymi, programowymi, jak i prawnymi, skutecznie wdraża założenia mobilności wojskowej. Pozytywnie ocenić należy szczegółowe wytyczne planu działania na rzecz mobilności wojskowej 2.0, które uwzględniają specyfikę rosyjskiej inwazji z lutego 2022 roku i jej konsekwencje dla bezpieczeństwa państw europejskich. W krótkim okresie szczególnie ważne będzie utrzymanie tempa dostosowywania infrastruktury drogowej, kolejowej i lotniczej – głównie w Europie Środkowej – do zagrożenia ze strony Rosji. Polska otrzymała np. wsparcie dla największej liczby przedsięwzięć w drugim konkursie w ramach instrumentu Łącząc Europę (33 mln euro na pięć projektów), co pozwoli wzmocnić kilka sieci transportowych. Warto, by państwa członkowskie zainwestowały więcej także w budowę cyberodporności i poprawiły wymianę informacji na temat cyberzagrożeń, szczególnie wobec cyfryzacji procedur wojskowych i rosnącej liczby ataków na infrastrukturę krytyczną. W dłuższej perspektywie konieczne będzie też włączenie do mobilności wojskowej zdolności kosmicznych UE w zakresie obrazowania, komunikacji i nawigacji.

Rozszerzenie współpracy w ramach mobilności wojskowej na Ukrainę, Mołdawię i Bałkany Zachodnie jest ważnym sygnałem spójności politycznej UE i jej partnerów w obliczu agresywnych działań Rosji. W konsekwencji powinno ono stanowić podstawę stopniowego włączania państw objętych unijnym procesem rozszerzenia do polityki bezpieczeństwa i obrony. Polska już na tym etapie zabiega o udostępnienie unijnych środków na rozbudowę i dostosowywanie sieci transportowych w kierunku Ukrainy i Mołdawii, gdzie utrudnienia – oprócz niewystarczającej liczby tras – dotyczą także np. szerokości torów kolejowych. Istotną rolę powinny odgrywać również inne działania na rzecz budowy interoperacyjności państw regionu z UE i NATO, w tym dialog na temat wymogów wojskowych i wspólne ćwiczenia.

Źródło: www.pism.pl