Wielka wojna nieuchronnie zmierzała ku końcowi, rodziła się szansa na wolną Polskę, tymczasem Józef Piłsudski, który mógł pokierować nowym państwem, od roku więziony był w Magdeburgu. Jego współpracownicy postanowili go uwolnić. A zadanie to powierzyli konspiratorom z Wielkopolski.


Latem 1918 roku przebywający na froncie zachodnim Józef Jęczkowiak otrzymał przesyłkę. Adresatem był jego stary przyjaciel Wincenty Wierzejewski. Wewnątrz znajdowała się paczka papierosów. Jęczkowiak od razu zorientował się, że to sygnał. Po pierwsze: nie palił, po drugie zaś z Wierzejewskim łączyła go działalność w ruchu skautowym i Polskiej Organizacji Wojskowej Zaboru Pruskiego.

Wśród papierosów Jęczkowiak znalazł bilet wolnej jazdy do Poznania. Przy pierwszej nadarzającej się okazji zdezerterował z pruskiej armii, a kilkanaście dni później był już w Poznaniu. Tam odebrał instrukcje. Czekała go chyba najważniejsza misja w jego dotychczasowym życiu.

Z Wielkopolski po komendanta

Do dziś wiadomo o niej niewiele. Zaczęło się od Wierzejewskiego, działacza niepodległościowej konspiracji z Poznania. Jeszcze przed wojną stworzył on w mieście struktury ruchu skautowego, zaś pod jej koniec powołał do życia POW. – Organizacja była niezależna od POW działającego w Warszawie, ale utrzymywała z nią ścisły kontakt – wyjaśnia Wawrzyniec Wierzejewski, wnuk Wincentego, prezes Oddziału Wielkopolskiego Towarzystwa Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918/1919.

We wrześniu 1918 roku Wierzejewski pojechał do Warszawy, by spotkać się z dowództwem tamtejszej POW, między innymi Adamem Kocem. Tam usłyszał: „Musicie wydobyć Piłsudskiego z więzienia. Opracujcie plany akcji, dajemy wam wolną rękę”.

Piłsudski trafił za kratki w następstwie tzw. kryzysu przysięgowego. W lipcu 1917 roku większość legionistów I i III brygady odmówiło ślubowania na wieczne braterstwo broni z żołnierzami Austrii i Niemiec. W efekcie zostali internowani. W nocy z 21 na 22 lipca taki los spotkał też Piłsudskiego, który ostatecznie trafił do twierdzy w Magdeburgu. – Pod koniec lata 1918 roku jego współpracownicy postanowili go stamtąd wydostać za wszelką cenę. Oto rodziła się realna szansa na niepodległą Polskę i potrzebny był silny ośrodek decyzyjny oparty na znanej, wyrazistej postaci – wyjaśnia Wawrzyniec Wierzejewski. Powierzenie tego zadania Wielkopolanom świadczyło o ogromnym wobec nich zaufaniu, miało też wymiar praktyczny: konspiratorzy z Poznania doskonale znali język niemiecki.

Jak wspomina Jęczkowiak, do Magdeburga wysłanych zostało dwóch wielkopolskich peowiaków. Mieli przeprowadzić tam zwiad. Tymczasem w Poznaniu powstała lista 30 działaczy, którzy mieli wziąć udział w operacji. Wśród nich znalazł się także on. Według innych źródeł, Jęczkowiak sam udał się do Magdeburga. Konspiratorzy zamierzali wciągnąć do współpracy więziennych strażników, wśród których najpewniej byli Polacy. Po odzyskaniu wolności, Piłsudski miał zostać przerzucony do stolicy. Do operacji ostatecznie nie doszło.

W Niemczech wzbierała fala rewolucji. Rządzący bali się, że mogą jej przyjść w sukurs rosyjscy bolszewicy. Piłsudski osadzony pomiędzy dwoma żywiołami miał być gwarantem, że się one nie połączą. 8 listopada został zwolniony z magdeburskiej twierdzy i specjalnym pociągiem wysłano go do Warszawy.

Ale misja Wielkopolan wcale się na tym nie zakończyła.

Rewolucja wybuchnie o czwartej

„Piłsudski siedział w niskim, głębokim fotelu, obok stali Styk (Stachiewicz) i Beniowski (Rudnicki) (…). Stanąłem na baczność i zasalutowałem” – wspomina Jęczkowiak. Rozmowa, która odbyła się w Warszawie, w pierwszych godzinach po przyjeździe Komendanta trwała może kwadrans. „Miotało mną dziwne uczucie. Tkwiły mi w uszach: Dziś po południu, najpóźniej do godziny 4.00 musi być wywołana rewolucja w garnizonie warszawskim” – opowiada Jęczkowiak.

Niemcy pogrążały się w chaosie. W Warszawie nadal jednak stacjonowała pokaźna liczba karnych, dobrze zorganizowanych żołnierzy. Piłsudski wiedział, że tak łatwo nie dadzą się rozbroić i mogą pokrzyżować jego plany. Poważne obawy mieli też poznaniacy, którzy zamierzali lada moment wywołać u siebie powstanie. Niemieckie oddziały z Warszawy mogły uderzyć na Wielkopolskę i utopić zryw we krwi.

Jęczkowiak i Wierzejewski działali w Warszawie już od kilku dni. Udało im się zwerbować około 30 Polaków służących w miejscowym garnizonie. Oni zobowiązali się przeciągnąć na swoją stronę kolejnych. Teraz podjęli się misji. Jęczkowiak wraz z najbliższymi współpracownikami udał się do Doliny Szwajcarskiej, gdzie gromadzili się niemieccy wojskowi. Sam podszył się pod żołnierza, który dopiero co przyjechał z Berlina. Zaczął opowiadać o trwającej tam rewolucji. Ostentacyjnie zerwał i podeptał pruską kokardę, a według niektórych źródeł – również Krzyż Żelazny. Na ramię założył czerwoną opaskę. Iskra wywołała bunt, który rozlał się na cały garnizon. Wkrótce nastąpiło w nim niemal całkowite rozprężenie. Ostatecznie oddziały niemieckie wycofały się z Warszawy na północ, w stronę Torunia. Piłsudski mógł bez przeszkód objąć władzę. Wkrótce do boju ruszyła też Wielkopolska.

O zasługach poznańskich konspiratorów dla odrodzenia Rzeczypospolitej, choć dotąd nie dość dobrze nam znanych, nie wolno zapomnieć, powinniśmy cenić je z należnym szacunkiem.

Podczas pisania tekstu wykorzystano fragmenty książki Szymona Dąbrowskiego, „Wincenty Wierzejewski. Działaj, twórz i nie bój się życia”, „Zarysu biografii Józefa Gabriela Jęczkowiaka” pióra Jacka Jekiela oraz fragmenty wspomnień Józefa Jęczkowiaka pt. „Wspomnienia harcerza 1913-1918”.