Siedziałem w celi, która miała 120 cm szerokości. Po kilku dniach w drzwiach stanął niemiecki oficer i krzyknął: – Wyłaź, zostaniesz rozstrzelany. O pierwszych miesiącach wojny opowiada kpt. Aleksander Pawelec, żołnierz zwiadu 1 Morskiego Pułku Strzelców. W 1941 roku trafił w szeregi Związku Walki Zbrojnej, późniejszej Armii Krajowej.

Kiedy dla Pana rozpoczęła się II wojna światowa?

4 września. Tego dnia Niemcy weszli na tereny, które patrolowałem. Służyłem wtedy w plutonie zwiadu rowerowego 1 Morskiego Pułku Strzelców. Przez cały lipiec i sierpień jeździliśmy nieustannie na patrole wzdłuż granicy z Niemcami, która znajdowała się około kilometra za Strzepczem, wioską na Kaszubach, i około 2 km za Luzinem w okolicach Wejherowa. Pluton zwiadu liczył 40 żołnierzy.

Wczesnym rankiem wracałem z nocnego patrolu. Usłyszałem wtedy strzały artyleryjskie. To było w okolicy jeziora w Strzepczu. Nagle nastąpił wybuch blisko miejsca, w którym stałem. Zostałem ranny w głowę. Straciłem przytomność. Odzyskałem ją dopiero w Gdyni, w szpitalu polowym przy ulicy Morskiej. Następnego dnia rano, kiedy się obudziłem, zobaczyłem przez okno, jak bombardowano gdyński port. To było piekło. Postanowiłem opuścić szpital i pójść pieszo do Wejherowa, gdzie znajdowała się moja jednostka wojskowa. Nie wypisałem się jednak z tego szpitala, co, jak się później okazało, było dla mnie zbawienne.

Zbawienne?

Tak, uratowało mi życie. Ale o tym opowiem później.
Dowiedziałem się więc, że 1 Morski Pułk Strzelców opuścił koszary i zaległ w okolicznych lasach. 6 września po południu nasze wojska z Gościcina przeprowadziły atak na Luzino, które było już zajęte przez Niemców. W Gościcinie stacjonowała nasza bateria armat kalibru 75 mm. Trzy nasze kompanie ruszyły na Luzino, ale Niemcy zdążyli się wycofać przed atakiem. Następnego dnia rano cały pluton przemieścił się na przedpole Wejherowa, niedaleko Przetoczyna. Zostałem wysłany wraz z kilkoma innymi żołnierzami do Przetoczyna na patrol. Mieliśmy sprawdzić, czy teren ten został zajęty przez Niemców. Kiedy doszliśmy na miejsce, usłyszeliśmy warkot silników. Były to trzy niemieckie wozy pancerne.

Niemcy nie zauważyli was?

Ukryliśmy się za krzakami malin i agrestu. Niemieckie wozy stanęły około 150 m od nas. Wyszło z nich kilkunastu żołnierzy niemieckich oraz jeden cywil. Mimo że znałem język niemiecki, nie mogłem zrozumieć, o czym mówili. W pewnym momencie trzech Niemców ruszyło w stronę jednego z gospodarstw. Wrócili, prowadząc trzech cywilów, Kaszubów. Krzyczeli na nich. Nagle jeden z oficerów strzelił z pistoletu Parabellum do każdego z nich w głowę. Potem żołnierze wsiedli do wozów i odjechali, zostawiając na ulicy trzech zabitych. Został także człowiek, który z nimi przyjechał. Chwilę później nadbiegły rodziny zamordowanych. Byliśmy świadkami rozpaczy trudnej do opisania.
Zanim wyjechaliśmy na ten patrol, umówiliśmy się z resztą plutonu, że kiedy usłyszą strzały, natychmiast zjawią się z pomocą. Zgodnie z umową pojawili się szybko w Przetoczynie.

Kim był cywil, który przyjechał z niemieckimi żołnierzami?

Dowiedzieliśmy się od rodzin pomordowanych, że mieszka w okolicy i to on wskazał trzech mieszkańców jako wrogów nazistowskich Niemiec. Poznaliśmy jego nazwisko. Dowódca wydał rozkaz otoczenia jego domu i pojmania go.
W środku była jednak tylko jego żona i dwie córki. Mieliśmy już wycofać się do lasu, gdy ktoś z miejscowych krzyknął: ucieka w pole! Był jakieś 300 m od nas. Dowódca wydał rozkaz: strzelać! Posypały się serie z karabinów, ale uciekinier biegł dalej. Porucznik w końcu krzyknął: przerwać ogień, Pawelec strzelaj! Byłem jednym z najlepszych strzelców w naszej jednostce. Dałem trzy strzały, uciekający padł martwy. Kiedy do niego dobiegliśmy, okazało się, że ma kilka ran. Najprawdopodobniej jednak to mój strzał okazał się śmiertelny.

Co było potem?

Później rozpoczęły się walki o Kępę Oksywską. Po zaciętych starciach musieliśmy wycofać się do Suchego Dworu. 18 września dowódca pułku rozkazał nam udać się do Pogórza. Jeszcze tego samego dnia stoczyliśmy tam ciężką walkę z Niemcami. Niestety, nie mieliśmy szans. Zostało nas tylko 15. Do niewoli niemieckiej dostaliśmy się 19 września. Wywieziono nas do Stargardu Szczecińskiego. Tam znajdował się obóz przejściowy. Panował w nim potworny głód. Trafiłem do namiotu, w którym było około 200 polskich jeńców wojennych. 1 października wraz z grupą 60 jeńców przewieziono mnie do podobozu w Strzelcach Krajeńskich. Miejscowość ta nosiła wówczas nazwę Friedeberg.

Kilka miesięcy później wróciła sprawa zastrzelenia konfidenta.

Była niedziela, 24 marca 1940 roku. Dochodziła godzina 14. Do baraku wszedł strażnik w towarzystwie dwóch uzbrojonych żołnierzy niemieckich. Wywołali moje nazwisko. Powiedzieli, że mam pójść z nimi. Przewieziono mnie do Gross Born, obecnie Borne Sulinowo, gdzie znajdował się jeden z największych obozów jenieckich na terenie Polski. Na miejscu od razu zaprowadzono mnie do pokoju oficera pomocniczego Abwehry. Przez drzwi słyszałem przesłuchanie Polaka oskarżonego o zastawianie sideł na kuropatwy, które były wówczas pod ścisłą ochroną. Straszne krzyki. Przez cały czas myślałem o tym, w jakiej sprawie mogę być przesłuchiwany? Nic nie przychodziło mi do głowy. W końcu wyprowadzili Polaka i wprowadzili mnie. W ogromnym pomieszczeniu stał stół, przy którym siedział oficer Abwehry. Obok niego stał tłumacz. Na stole leżały różne dokumenty. Na jednym z nich zobaczyłem napisane tłustym drukiem nazwisko cywila z Przetoczyna, do którego strzelaliśmy.

Już Pan wiedział, o jaką sprawę chodziło…

Oczywiście. Wiedziałem, że moje życie wisi na włosku. Oficer beznamiętnym głosem zapytał mnie, czy to ja 7 września zastrzeliłem tego cywila. Nie odpowiedziałem, stałem jak sparaliżowany. Tłumacz powtórzył pytanie po polsku, tym razem krzycząc. W głowie kłębiły mi się myśli. Upłynęła chwila i wiedziałem już, co robić. Powiedziałem, że nie było mnie 7 września w Przetoczynie. Na to niemiecki oficer: – Gdzie w takim razie byłeś tego dnia? Odpowiedziałem, że w… szpitalu w Gdyni.

Najgorsze miał Pan za sobą?

Ależ skąd! Przesiedziałem 7 dni w areszcie, w celi, która miała 120 cm szerokości i około 240 cm długości. W niedzielę 31 marca w drzwiach stanął niemiecki oficer w towarzystwie dwóch żołnierzy i krzyknął do mnie: – Wyłaź, zostaniesz rozstrzelany! Nogi się pode mną ugięły. Ten, kto czegoś takiego nie przeżył, nie jest w stanie nawet wyobrazić sobie, co wówczas człowiek czuje, co dzieje się z jego psychiką.

Zauważyłem jednak, że strażnik nie prowadził mnie w sposób, w jaki prowadzi się skazańca. W pewnym momencie zostałem nawet pół kroku za oficerem i żołnierzami, a oni w ogóle nie zwrócili na to uwagi. Po jakimś czasie żołnierze pożegnali się z oficerem i poszli w innym kierunku. Ten zaprowadził mnie do baraku, w którym przebywało 50 jeńców. Przydzielono mi łóżko. Wiedziałem już, że wcale nie zamierzają mnie rozstrzelać. Ale to był dopiero początek wojny. 

Kapitan Aleksander Pawelec urodził się 13 grudnia 1915 roku w Lututowie w powiecie wieluńskim. 11 lat później wraz z rodziną przeprowadził się do Dąbrowy Rusieckiej, a w 1931 roku – do Gdyni, gdzie mieszka do dziś. W latach 1930–1931 zdobył pierwszy i drugi stopień przysposobienia wojskowego. Wiosną 1939 roku zgłosił się do służby wojskowej i został skierowany do Oddziału Zwiadu 1 Morskiego Pułku Strzelców w Wejherowie. Kilka miesięcy później, we wrześniu tego samego roku, brał udział w obronie Redy i Rumi, skąd trafił do obozu jenieckiego w Stargardzie Szczecińskim. We wrześniu 1940 roku uciekł z przymusowych robót do Lutowa. Tam w maju 1941 roku trafił w szeregi Związku Walki Zbrojnej, który w 1942 roku został przemianowany na Armię Krajową.