moja polska zbrojna
Od 25 maja 2018 r. obowiązuje w Polsce Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych, zwane także RODO).

W związku z powyższym przygotowaliśmy dla Państwa informacje dotyczące przetwarzania przez Wojskowy Instytut Wydawniczy Państwa danych osobowych. Prosimy o zapoznanie się z nimi: Polityka przetwarzania danych.

Prosimy o zaakceptowanie warunków przetwarzania danych osobowych przez Wojskowych Instytut Wydawniczy – Akceptuję

Tu umierali Polacy walczący o niepodległość

X Pawilon znajdujący się na terenie warszawskiej Cytadeli zyskał ponurą sławę jednego z najcięższych carskich więzień. Trafiali tu głównie polscy działacze niepodległościowi. To tu, 5 sierpnia 1864 roku, stracono ostatniego przywódcę powstania styczniowego – Romualda Traugutta. Dziś niezwykłe muzeum w X Pawilonie zwiedza rocznie około 25 tysięcy osób.



Cytadela Warszawska powstała z rozkazu cara Mikołaja I po stłumieniu powstania listopadowego. W 1833 roku w tzw. X Pawilonie, który wcześniej służył za magazyn umundurowania, powstało centralne więzienie śledcze dla więźniów politycznych. W budynku urzędowała komisja śledcza i sąd wojenny. Do odzyskania niepodległości w 1918 roku przez X Pawilon przewinęło się około 40 tysięcy więźniów. Byli wśród nich uczestnicy powstania listopadowego i styczniowego, rewolucji 1905–1907 roku, manifestacji patriotycznych, strajków robotniczych oraz działacze polskiego ruchu robotniczego. Tysiące wywieziono na Syberię – na katorgę lub zesłanie. Cytadela stała się także miejscem straceń działaczy narodowych i rewolucjonistów. Na stokach twierdzy rozstrzelano około 400–450 osób. Niestety, trudno jest dokładnie określić liczbę ofiar, gdyż w 1915 roku wycofujący się z Warszawy Rosjanie wywieźli archiwum.

Czterokrotnym więźniem X Pawilonu był Feliks Dzierżyński. 5 miesięcy spędził tu Roman Dmowski aresztowany za udział w manifestacji, a także Róża Luksemburg. Od kwietnia do grudnia 1900 roku w jednej z cel umieszczono Józefa Piłsudskiego, wówczas jednego z przywódców PPS i redaktora „Robotnika”. Był to jedyny więzień, któremu udało się wydostać z X Pawilonu. Od stryczka uratowała go fałszywa diagnoza lekarska. Piłsudski, by odzyskać wolność, udawał chorego psychicznie. Wśród osadzonych znajdowali się także m.in. Gustaw Ehrenberg, ksiądz Piotr Ściegienny, Jarosław Dąbrowski, Ludwik Waryński.

Szerokim echem odbiło się samobójstwo, które w 1841 roku, popełnił jeden z więźniów X Pawilonu. Karol Levittoux był przywódcą tajnej organizacji młodzieży gimnazjalnej w Łukowie i Warszawie. Był brutalnie przesłuchiwany, ale odmawiał składania zeznań. Represje nasiliły się, gdy podczas rewizji w jego celi żandarmi znaleźli w grzbiecie przysłanej mu książki list oraz pilnik do cięcia krat. Załamany Levittoux podjął decyzję o samobójstwie. Popełnił je pod koniec lipca 1841 roku – nocą podpalił siennik, na którym spał w celi nr 21 X Pawilonu.

Cztery lata później w tej samej celi przebywał hrabia Henryk Kamieński, teoretyk ruchu niepodległościowego. Z racji pochodzenia traktowano go inaczej niż innych więźniów, m.in. zezwolono na otrzymywanie posiłków z warszawskich restauracji, sprowadzono z domu jego ulubiony fotel, dywan i zastawę porcelanową. Codziennie wieczorem hrabia wypalał cygaro dostarczone przez rodzinę. Także w śledztwie obchodzono się z nim niezwykle łagodnie.


– Najważniejszym obiektem Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej jest cela generała Traugutta – mówi Michał Cieślak, adiunkt Muzeum Niepodległości, którego częścią jest X Pawilon. Traugutt początkowo był przeciwnikiem powstania (przez 17 lat służył w rosyjskiej armii). Do walki przyłączył się dopiero w kwietniu 1863 roku, a na jesieni został dowódcą powstania. Aresztowany przez rosyjską policję w kwietniu 1864 roku, trafił na Pawiak, a potem do X Pawilonu, gdzie przebywał 79 dni. Jego więzienne losy opisał we wspomnieniach Marian Dubiecki, który zajmował sąsiednią celę. Stąd wiemy, że Trauguttowi odmówiono przywilejów, jakie mieli inni więźniowie – widzeń z rodziną, prowadzenia korespondencji, dłuższych spacerów. 5 sierpnia 1864 roku Romuald Traugutt został stracony. Tego dnia zginęli także inni członkowie Rządu Narodowego: Rafał Krajewski, Józef Toczyski, Roman Żuliński i Jan Jeziorański. Dziś w miejscu egzekucji, tam gdzie znajdowała się szubienica, stoi krzyż.

Cytadela kryje też podziemne tajemnice. Niewiele osób wie, że okalało ją siedem innych fortów, które były połączone tunelami. Podobno jeden z nich miał prowadzić aż do Modlina. – To legenda, ale zachował się pochodzący z 1921 roku dokument inwentaryzacyjny z zapisem, że przy badaniu okolic Cytadeli odkryto otwór w brzegu wiślanym, który nie wiadomo dokąd prowadził – wyjaśnia Michał Cieślak. Potwierdzono natomiast istnienie tunelu, który ma wylot na terenie pobliskiego placu Inwalidów. – Po odkopaniu mógłby stać się ciekawą trasą turystyczną – dodaje Michał Cieślak. Podziemne korytarze pod Cytadelą zostały zasypane, bo wycofujący się w 1915 roku z Warszawy Rosjanie wysadzili zabudowania, w których podobno ukryte były wejścia do tuneli.

Cenną kolekcją w zasobach Cytadeli jest galeria malarstwa Aleksandra Sochaczewskiego, sybiraka a także więźnia X Pawilonu. Ze 130 obrazów, jakie namalował, oryginały 120 znajdują się na Cytadeli. Pokazują one życie Polaków wywiezionych na Syberię.


Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Cytadelę przejęło wojsko polskie. Obecnie w dawnych więziennych celach jest ekspozycja, która pokazuje dzieje Cytadeli i losy więzionych tu osób. Zebrano dokumenty, fotografie, pamiątki osobiste. Celom przywrócono dawny wygląd – zrekonstruowano okna i piece, a także prycze, stoły i naczynia, drzwi opatrzono judaszami, żelaznymi zasuwani i zamkami, zachowano także tynki z fragmentami autentycznych napisów. Po zakończonym na jesieni 2015 roku generalnym remoncie muzeum wzbogaciło się także o multimedia.

X Pawilon Cytadeli Warszawskiej, który jest oddziałem Muzeum Niepodległości, rocznie zwiedza około 25 tysięcy osób. Nie wszyscy jednak wiedzą, że można wejść na teren dawnych fortyfikacji carskiej armii, bo tablice informują, że to teren wojskowy. – Jesteśmy miejscem do odkrycia – przyznaje Michał Cieślak.

Małgorzata Schwarzgruber

autor zdjęć: Jarosław Wiśniewski

dodaj komentarz

komentarze


Ustawa o obronie ojczyzny – pytania i odpowiedzi
 
W Brukseli o wsparciu dla Ukrainy
Żołnierze-sportowcy CWZS-u z medalami w trzech broniach
25 lat w NATO – serwis specjalny
Aleksandra Mirosław – znów była najszybsza!
Żołnierze ewakuują Polaków rannych w Gruzji
Więcej pieniędzy dla żołnierzy TSW
Ocalały z transportu do Katynia
Sandhurst: końcowe odliczanie
Mundury w linii... produkcyjnej
Wojna w świętym mieście, część trzecia
Rakiety dla Jastrzębi
Systemy obrony powietrznej dla Ukrainy
Znamy zwycięzców „EkstraKLASY Wojskowej”
Cyberprzestrzeń na pierwszej linii
Marcin Gortat z wizytą u sojuszników
Strategiczna rywalizacja. Związek Sowiecki/ Rosja a NATO
Szarża „Dragona”
Polak kandydatem na stanowisko szefa Komitetu Wojskowego UE
Na straży wschodniej flanki NATO
Optyka dla żołnierzy
Kolejne FlyEle dla wojska
Wojna w świętym mieście, epilog
Tusk i Szmyhal: Mamy wspólne wartości
Strażacy ruszają do akcji
Ramię w ramię z aliantami
NATO na północnym szlaku
Rozpoznać, strzelić, zniknąć
Głos z katyńskich mogił
Morska Jednostka Rakietowa w Rumunii
Charge of Dragon
Front przy biurku
Odstraszanie i obrona
Sprawa katyńska à la española
V Korpus z nowym dowódcą
Wojna w świętym mieście, część druga
Przełajowcy z Czarnej Dywizji najlepsi w crossie
Puchar księżniczki Zofii dla żeglarza CWZS-u
Potężny atak rakietowy na Ukrainę
Święto stołecznego garnizonu
WIM: nowoczesna klinika ginekologii otwarta
Gen. Kukuła: Trwa przegląd procedur bezpieczeństwa dotyczących szkolenia
Zachować właściwą kolejność działań
Koreańska firma planuje inwestycje w Polsce
SOR w Legionowie
NATO zwiększy pomoc dla Ukrainy
Prawda o zbrodni katyńskiej
Ustawa o obronie ojczyzny – pytania i odpowiedzi
Szpej na miarę potrzeb
Kosiniak-Kamysz o zakupach koreańskiego uzbrojenia
Jakie wyzwania czekają wojskową służbę zdrowia?
Ustawa o obronie ojczyzny – pytania i odpowiedzi
Kadisz za bohaterów
Przygotowania czas zacząć
Wieczna pamięć ofiarom zbrodni katyńskiej!
NATO on Northern Track
W Rumunii powstanie największa europejska baza NATO
Zbrodnia made in ZSRS
Wojna w Ukrainie oczami medyków
Bezpieczeństwo ważniejsze dla młodych niż rozrywka
Zmiany w dodatkach stażowych
Barwy walki
Operacja „Synteza”, czyli bomby nad Policami
Polscy żołnierze stacjonujący w Libanie są bezpieczni

Ministerstwo Obrony Narodowej Wojsko Polskie Sztab Generalny Wojska Polskiego Dowództwo Generalne Rodzajów Sił Zbrojnych Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych Wojska Obrony
Terytorialnej
Żandarmeria Wojskowa Dowództwo Garnizonu Warszawa Inspektorat Wsparcia SZ Wielonarodowy Korpus
Północno-
Wschodni
Wielonarodowa
Dywizja
Północny-
Wschód
Centrum
Szkolenia Sił Połączonych
NATO (JFTC)
Agencja Uzbrojenia

Wojskowy Instytut Wydawniczy (C) 2015
wykonanie i hosting AIKELO