15 marca 1944 roku Rada Jedności Narodowej reprezentująca polskie ugrupowania podziemia demokratycznego wydała deklarację „O co walczy Naród Polski”. Poruszono w niej kwestie ustroju, polityki, spraw społecznych i gospodarczych oraz reform przyszłego państwa polskiego. Niestety program nie doczekał się realizacji, bo władzę w kraju przejęli komuniści.

„Dwa są główne kanony tego programu: a) wolność, całość, suwerenność, siła i bezpieczeństwo oraz zdrowy rozwój wewnętrzny Rzeczypospolitej; b) trwały pokój międzynarodowy, sprawiedliwość międzynarodowa, zgodna współpraca wszystkich narodów dla powszechnego dobra całej ludzkości” – głosiła deklaracja programowa Rady Jedności Narodowej „O co walczy Naród Polski” wydana 15 marca 1944 roku.

Rada stanowiła reprezentację polityczną Polskiego Państwa Podziemnego i pełniła funkcję doradczą dla Delegata Rządu na Kraj, będącego przedstawicielem rządu emigracyjnego w okupowanej Polsce. Powstała 9 stycznia 1944 roku z przekształcenia Krajowej Reprezentacji Politycznej, w skład której wchodzili przedstawiciele najważniejszych partii politycznych działających w konspiracji: Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Narodowego i Stronnictwa Pracy. Na czele 14-osobowej RJN stanął Kazimierz Pużak.

Granice i sojusze

– Wydany przez RJN dokument był wizją powojennej demokratycznej Polski. Dotyczył kwestii ustrojowych, politycznych, społecznych i gospodarczych przyszłego państwa polskiego – mówi dr Jarosław Czerwiński, historyk specjalizujący się w dziejach II wojny światowej. Jak dodaje, za główne cele uznano odbudowę suwerennej Rzeczypospolitej oraz osiągnięcie trwałego pokoju między narodami.

Jak głosiła deklaracja, niezbędne do tego jest pokonanie Niemiec, a następnie rozbrojenie ich pod względem militarnym, gospodarczym, politycznym i społecznym. Postulowano także ukaranie przestępców wojennych oraz zmuszenie okupanta do odnowy zniszczonych przez niego krajów. Po wojnie Polska miała mieć też udział w kontroli Niemiec. – Jednocześnie twórcy deklaracji mieli świadomość co do prawdziwych zamiarów Sowietów – zaznacza historyk. „Wschodni nasz sąsiad […] sięga po odwieczne polskie Ziemie Wschodnie Rzeczpospolitej i chce narzucić Polsce swe wzory rządzenia”, napisano oraz podkreślono, że naród polski stanowczo przeciwstawia się tym roszczeniom i odrzuca próby narzucenia ojczyźnie komunizmu.

W sprawie kształtu powojennej Polski RJN opowiedziała się za ustanowieniem zachodniej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, postulując włączenie do naszego kraju m.in. Prus Wschodnich, Gdańska oraz Śląska Opolskiego. Na wschodzie miała pozostać granica ustalona w traktacie ryskim w 1921 roku po zwycięskiej wojnie polsko-bolszewickiej.
Odrodzona Polska w polityce zagranicznej miała oprzeć się na sojuszu z mocarstwami: Wielką Brytanią, Stanami Zjednoczonymi, Francją i Turcją. Przewidywano także unormowanie stosunków ze Związkiem Sowieckim pod warunkiem uznania z jego strony naszych przedwojennych granic i nieingerowania w sprawy wewnętrzne. Twórcy deklaracji postulowali także utworzenie federacji krajów, która miałaby zapobiec hegemonii któregokolwiek z państw Europy Środkowo-Wschodniej.

Wolności demokratyczne

Członkowie RJN-u zajęli się również ustrojem przyszłego państwa. Ich zdaniem powinna to być demokracja parlamentarna, przewidywano też uchwalenie nowej konstytucji gwarantującej wolności obywatelskie, swobodę religii, sumienia, przekonań politycznych, słowa, druku, zgromadzeń i stowarzyszeń oraz niezależnoś
 wymiaru sprawiedliwości.

„Zbrojnym ramieniem Rzeczpospolitej będzie Armia Narodowa stojąca poza polityką i poświęcona zadaniom zewnętrznego bezpieczeństwa Państwa i Narodu, Armia, przesiąknięta duchem demokratycznym, otoczona miłością i zaufaniem całego społeczeństwa” – napisano w dokumencie. – Postulowano jednocześnie przeprowadzenie radykalnych reform gospodarczych – podkreśla dr Czerwiński. Ich częścią miało być m.in. upaństwowienie lub uspołecznienie kluczowych gałęzi przemysłu i przedsiębiorstw użyteczności publicznej oraz reforma rolna. Mówiono też o usunięciu socjalnych dysproporcji i upowszechnieniu własności. Politycy Rady planowali odbudowę szkolnictwa, rozwój kultury, upowszechnienie ubezpieczeń społecznych i pomocy lekarskiej.

Mniejszościom narodowym gwarantowano równouprawnienie polityczne oraz zapewnienie warunków do rozwoju kulturalnego, gospodarczego i społecznego. – W zamian oczekiwano od nich lojalności wobec państwa polskiego oraz życzliwego stosunku do praw i interesów narodu – podaje historyk. „Podane powyżej zasady dotyczą tylko spraw najgłówniejszych: ich celem jest pokazanie drogi, po której pójdzie w przyszłości Naród Polski” – czytamy w deklaracji.

Niezrealizowane plany

Dr Czerwiński zwraca uwagę, że ustalenia dokumentu RJN-u były efektem kompromisu między stanowiskami socjalistów, ludowców, chadeków i endecji. – Zgodnie z deklaracją powojenna Polska nie miała być powrotem do czasów II RP, ale efektem głębokiej reformy społecznej i ustrojowej – wyjaśnia. „Czekają nas jeszcze dni ciężkich prób i ofiar; w tym okresie musimy zachować: jedność i karność, wiarę we własne siły, wiarę w słuszność naszej sprawy i wiarę w naszą świetlaną przyszłość” – tymi słowami kończyła się odezwa Rady.

Niestety w ówczesnej sytuacji geopolitycznej program RJN-u nie miał szans realizacji. Armia Czerwona, walcząc z III Rzeszą, wkroczyła na dawne polskie tereny i na zajętych obszarach zaczęła instalować komunistyczną władzę zależną od Moskwy. Powołano atrapę parlamentu, czyli Krajową Radę Narodową, oraz namiastkę rządu: Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego.

Jednocześnie w marcu 1945 roku spora część członków RJN-u, z Pużakiem na czele, została aresztowana przez NKWD i wywieziona do Moskwy, gdzie trzy miesiące później osądzono ich w pokazowym „procesie szesnastu”. – Po tym, jak dokonano wyboru członków Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej zależnego od Moskwy, który zgodnie z postanowieniami konferencji jałtańskiej miał objąć władzę w Polsce, Rada rozwiązała się 1 lipca 1945 roku – podaje historyk.