Ruszyliśmy do ataku na Dworzec Gdański oddzielający Stare Miasto od Żoliborza. To było piekło, znaleźliśmy się pod ostrzałem z broni maszynowej, artylerii i niemieckiego pociągu pancernego. Po dwóch godzinach bitwy poległo prawie dwie trzecie atakujących – mówi ppłk Ignacy Felczak „Wicek”. Podczas Powstania Warszawskiego żołnierz Grupy AK „Kampinos”.

Gdzie zastał Pana początek wojny?

Mieszkałem z rodzicami w Sochaczewie. Miałem czterech braci, wszyscy służyli w wojsku. Ja też, już jako dziesięciolatek marzyłem o korpusie kadetów. Należałem do harcerstwa, gdy 1 września 1939 roku Niemcy zaczęli bombardować stację kolejową w Sochaczewie. Pomagałem kopać rowy przeciwlotnicze. Rodzice postanowili uciekać przed Niemcami na wschód, do Grodna, gdzie służył mój brat Bolesław. Dotarliśmy jednak tylko do Warszawy i dowiedzieliśmy się, że Rosjanie napadli na Polskę od wschodu. Podczas obrony stolicy pomagałem m.in. w gaszeniu pożarów, a po kapitulacji Warszawy wróciliśmy do Sochaczewa. Skończyłem tam szkołę powszechną i przyjechałem do Warszawy, aby uczyć się w szkole mechanicznej i elektrycznej.

Działał Pan w konspiracji?

W 1942 roku wstąpiłem do Szarych Szeregów. Marzyłem, żeby walczyć w oddziałach bojowych lub szturmowych, ale byłem na to za młody. Moim zadaniem było roznoszenie konspiracyjnej prasy, doręczanie gazetek i ostrzeganie tych, których poszukiwało gestapo, aby zdążyli się ukryć. Byłem też w obstawie podczas przewożenia broni.

Wiedział Pan o zbliżającym się powstaniu w Warszawie?

Nie, latem 1944 roku byłem na wakacjach u rodziców w Sochaczewie. Kiedy dowiedziałem się o mobilizacji oddziałów, starałem się dostać na miejsce zbiórki, jednak wszystkie drogi prowadzące do stolicy były obstawione przez Niemców. Zostałem więc u rodziców, u których mieszkał też mój brat Kazimierz, ciężko ranny w bitwie nad Bzurą. W czasie powstania dowodził miejscowym plutonem AK. Ja zostałem łącznikiem por. Jerzego Dyakowskiego „Irysa”, komendanta jednego z rejonów Obwodu Sochaczew Armii Krajowej. Po kilku dniach razem z kpt. Wilhelmem Kosińskim „Mścisławem”, dowódcą kompanii sformowanej z żołnierzy obwodu „Sochaczew”, dotarliśmy do Puszczy Kampinoskiej. Zostałem tam łącznikiem kpt. „Mścisława”.

Jakie było Pana zadanie?

Chciałem walczyć z Niemcami, bić się, ale zamiast broni dostałem rakietnice, aby w razie potrzeby dać znać, gdzie są Niemcy. Przemykałem się pomiędzy wsiami i niemieckimi kordonami, roznosząc meldunki między dowódcami. Pamiętam, że w czasie jednego z pierwszych zadań jechałem rowerem do Leszna z meldunkiem ukrytym w pasku od spodni. Po drodze zatrzymał mnie niemiecki patrol. Przypomniałem sobie trochę języka niemieckiego ze szkoły i wytłumaczyłem im, że jadę na urodziny ciotki. Podebatowali co ze mną zrobić, ale w końcu mnie przepuścili. Szczęście, że nie zostałem zrewidowany.

Pierwsze wspomnienia z Puszczy Kampinoskiej?

Dotarłem do lasu i w pewnym momencie spośród drzew wyjechało na mnie konno dwóch kawalerzystów w pełnym polskim umundurowaniu i z bronią. To było niesamowite przeżycie zobaczyć po tylu latach polskie wojsko. Okazało się, że byli to żołnierze ze Zgrupowania Stołpecko-Nalibockiego AK, którzy walczyli wcześniej na Kresach Wschodnich. W grudniu 1943 roku Rosjanie, z którymi współpracowali, zaprosili oficerów na odprawę, podstępnie ich aresztowali i przystąpili do likwidacji oddziałów. Por. Adolf Pilch „Góra”, „Dolina” zebrał pozostałych partyzantów i za zgodą dowództwa AK zawarł chwilowe zawieszenie broni z Niemcami, aby odtworzyć jednostkę. Latem 1944 roku ruszył na pomoc Warszawie. Tutaj jednak Komenda Główna AK przyjęła oddział z nieufnością.

Dlaczego?

Oskarżano ich o kolaborację z Niemcami. Pod koniec lipca 1944 roku „Góra” dostał rozkaz wymarszu w żołnierzami w Bory Tucholskie, dowództwo AK zapowiedziało też, że por. Pilch stanie przed sądem wojennym za współpracę z Niemcami. Porucznik oznajmił wówczas kpt. Józefowi Krzyczkowskiemu „Szymonowi”, który dowodził oddziałami AK na terenie puszczy, że nie jest w stanie wykonać tego rozkazu, bo po drodze jego oddział zdziesiątkują Niemcy. Zaproponował, że wraz ze zgrupowaniem liczącym ok. 850 żołnierzy odda się pod komendę „Szymona”. I tak się stało.

Jak wyglądały walki w Kampinosie?

Zgodnie z rozkazem KG AK kpt. „Szymon” zorganizował batalion do walki na Żoliborzu, który miał pomóc powstańcom w przebiciu się do Starego Miasta. Pierwsza grupa wyruszyła do Warszawy w nocy z 15 na 16 sierpnia. Część z nich pozostała na Żoliborzu, część wróciła do Puszczy. Kiedy do lasu trafił mjr Alfons Kotowski „Okoń”, zorganizował trzy bataliony, w tym sochaczewski, w którym ja służyłem. Około 2. nad ranem 20 sierpnia poszliśmy do ataku, aby przełamać niemiecką barierę oddzielającą Stare Miasto od Żoliborza. Mieliśmy uderzyć na Dworzec Gdański, z drugiej strony mieli atakować powstańcy. Niestety bataliony stołpeckie nie miały przygotowania do walki w mieście, partyzanci nie znali też terenu. Okazało się, że dworzec i tory są silnie bronione przez Niemców. Kiedy ruszyliśmy do ataku, znaleźliśmy się pod ostrzałem z broni maszynowej i artylerii, natknęliśmy się też na zasieki z drutu kolczastego. Natarcie się załamało. W walce zginęło ok. 100 naszych żołnierzy. Niemcy nie pozwalali sanitariuszkom udzielać im pomocy, przez co wielu zmarło w polu.

Potem przyszedł rozkaz do ponownego ataku…

Kolejnej nocy nasze oddziały wzmocniono, ale też Niemcy byli przygotowani na polskie natarcie. To było piekło. Strzelano do nas nie tylko z artylerii i broni maszynowej, ale też z niemieckiego pociągu pancernego. Po dwóch godzinach bitwy poległo około 400 naszych żołnierzy, czyli prawie dwie trzecie atakujących. Części udało się przebić na drugą stronę torów, gdzie zostali w większości wybici. Po tej klęsce mjr „Okoń” zarządził powrót z resztkami batalionu do Puszczy i tam zostaliśmy do końca powstania. Żołnierze Grupy „Kampinos” stoczyli w tych lasach 47 bitew i potyczek.

Powstała nawet niepodległa Rzeczpospolita Kampinoska…

Na dwa miesiące nasze oddziały wyzwoliły spod niemieckiej okupacji znaczną część puszczy. To było takie małe polskie państwo. Niemcy nie mogli się tam dostać. Nasze oddziały, a szczególnie kawaleria, organizowały wypady w różne miejsca i Niemcy myśleli, że w puszczy walczy ok. 5 tys. Polaków, a było nas 1,5-2 tys. Jednak pod koniec września niemieckie lotnictwo zaczęło intensywnie bombardować puszczę i trzeba było podjąć decyzję, co robić dalej. Dowódca Grupy „Kampinos” mjr Okoń zdemobilizował część oddziałów, a z resztą żołnierzy zamierzał przebić się w Góry Świętokrzyskie.

Co Pan postanowił zrobić?

Mój batalion sochaczewski był zdemobilizowany, więc wróciłem do rodziców i ponowne przeszedłem do konspiracji. Trafiłem do por. „Irysa”, znów nosiłem meldunki i przewoziłem broń. Jakiś czas potem w Sochaczewie zjawił się jeden z żołnierzy z Kampinosu i opowiedział o rozbiciu zgrupowania pod Jaktorowem. Por. „Dolina” zdołał zebrać ok. 50 ludzi i wyrwać się z nimi z niemieckiego okrążenia. Wielu innych zginęło lub trafiło do niewoli.

Jak długo został Pan w konspiracji?

Do 17 stycznia 1945 roku, czyli wejścia Sowietów. Po wojnie miałem nieprzyjemności w związku z tym, że należałem do AK. Dostałem się do Szkoły Morskiej w Gdyni. Końcowe egzaminy poszły mi dobrze, ale mimo to nie zdałem. W mojej grupie było 45 osób, w tym 17 miało przeszłość w AK lub w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Wszystkich nas oblali. Nie udało się też dostać na Politechnikę Gdańską. Przyjechałem do Warszawy, gdzie zacząłem naukę na wydziale mechaniczno-konstrukcyjnym w Szkole Inżynierskiej im. Hipolita Wawelberga i Stanisława Rotwanda. Potem połączono tę szkołę z Politechniką Warszawską. Po jej ukończeniu pracowałem m.in. w Stoczni w Gdyni. W 1956 roku, na fali odwilży, dostałem dyplom ukończenia Szkoły Morskiej. Dzięki temu mogłem pływać. Wraz z kilkoma statkami zamówionymi ze stoczni popłynąłem do Brazylii jako inżynier gwarancyjny i już tam zostałem. Pracowałem, działam też w środowisku kombatanckim, aby także w tym dalekim kraju wiedziano o udziale Polaków w II wojnie.

Ppłk Ignacy Felczak „Wicek”, prezes Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Brazylii, w czasie wojny walczył w Szarych Szeregach, podczas Powstania Warszawskiego był łącznikiem w Grupie Armii Krajowej „Kampinos” w Puszczy Kampinoskiej.