27 lipca 1953 roku, po niemal dwuletnich rokowaniach w Panmundżom, podpisano rozejm kończący walki na Półwyspie Koreańskim. Zgodnie z postanowieniami wyznaczono strefę demarkacyjną oddzielającą Koreę Północną od Południowej i powołano międzynarodową komisję, która miała czuwać nad wypełnianiem warunków porozumienia. W jej skład weszli też polscy żołnierze.

Pod koniec II wojny światowej okupowana przez Japonię Korea została wyzwolona przez aliantów. Od północy wkroczyły wojska radzieckie, od południa – Amerykanie. Linię podziału ustalono wzdłuż 38. równoleżnika. – W całym kraju miały zostać przeprowadzone powszechne wybory i utworzony ogólnokoreański rząd, jednak rozbieżne interesy obu mocarstw spowodowały, że wybory odbyły się w każdej ze stref osobno – mówi Łukasz Lisowski, badacz dziejów Azji Dalekowschodniej.

Na południu, w sierpniu 1948 roku, proklamowano Republikę Korei z prezydentem Li Syng Manem, w strefie radzieckiej natomiast powstała Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna z Kim Ir Senem na czele. Obydwa państwa uważały, że istniejący podział jest tymczasowy i dążyły do zjednoczenia Korei pod swoją władzą.

Atak kobry

Kim Ir Sen nalegał, by Józef Stalin pomógł w zjednoczeniu kraju. Radziecki przywódca jednak odmawiał, obawiając się otwartego konfliktu z USA. Sytuację zmieniło dopiero uzyskanie przez ZSRR w 1949 roku broni jądrowej, powstanie Chińskiej Republiki Ludowej Mao Tse Tunga, z którą Kim Ir Sen związał się sojuszem militarnym, oraz wypowiedź Deana Achesona, sekretarza stanu USA. Stwierdził on na początku 1950 roku, że Korea Południowa nie leży w amerykańskiej „strefie obrony”. – Ta wypowiedź stała się zapalnikiem wojny, ponieważ KRL-D mogła sądzić, iż aneksja południa nie spotka się z reakcją militarną Stanów – wyjaśnia badacz.

Świtem w niedzielę 25 czerwca 1950 roku wojska północnokoreańskie przekroczyły granicę 38. równoleżnika i ruszyły na południe, w kierunku Seulu. „Korea Północna uderzyła w stylu kobry”, zapisał w swoich pamiętnikach gen. Douglas MacArthur, dowódca wojsk amerykańskich na Dalekim Wschodzie. Słabsza armia południowokoreańska nie miała szans oprzeć się inwazji. W tym czasie Kim Ir Sen mógł dysponować nawet ponad 400 tys. żołnierzy, a armia południowokoreańska liczyła około 150 tys. osób.

Kilkanaście godzin po rozpoczęciu ataku na nadzwyczajnej sesji Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję potępiającą agresję i domagającą się natychmiastowego przerwania działań oraz wycofania wojsk poza 38. równoleżnik. Kiedy KRL-D zignorowała wezwanie, Rada zaapelowała do państw członkowskich ONZ o udzielenie stronie południowokoreańskiej pomocy wojskowej. W ramach sił ONZ do Korei swoje kontyngenty wojskowe w różnej sile skierowało kilkanaście krajów, m.in. Wielka Brytania, Australia i Kanada, a trzon sił międzynarodowych stanowiły wojska amerykańskie. Na czele sił ONZ stanął gen. MacArthur.

Zmienne szczęście

Dzięki zaskoczeniu i przewadze liczebnej wojska północnokoreańskie parły na południe. Nie pomogło wysłanie z Japonii amerykańskiej 24 Dywizji Piechoty, która nie była ani odpowiednio uzbrojona, ani wyszkolona do działań bojowych i przez co siły te zostały rozbite. Seul padł 28 czerwca, a dzień później przybyły na front gen. MacArthur zapisał: „Możliwości obronne Korei Południowej w tej chwili wyczerpały się”.

Do Korei przerzucano kolejne siły amerykańskie z Japonii – 7 oraz 25 Dywizję Piechoty, a także 1 Dywizję Kawalerii Zmotoryzowanej – mimo to do 5 sierpnia wojska KRL-D opanowały prawie cały półwysep, zamykając siły amerykańskie i południowokoreańskie w tzw. worku pusańskim w rejonie portu Pusan. Przełamanie frontu nastąpiło 15 września 1950 roku dzięki udanemu desantowi wojsk amerykańskich w rejonie miasta Inczhon około 30 km na południowy zachód od Seulu. – Dowodzone przez gen. MacArtura wojska oraz kontruderzenie z miasta Pusan zmusiło armię Kim Ir Sena do odwrotu – podaje Lisowski. Pod koniec października niemal cała Korea Północna była opanowana przez Amerykanów. ONZ zaproponowało zawieszenie broni i uznanie zjednoczenia Korei, co zostało przez stronę północną odrzucone.

Zbliżenie się wojsk ONZ do chińskiej granicy dało pretekst Mao Zedongowi do włączenia Chińskiej Republiki Ludowej w konflikt po stronie KRL-D. Na front wysłano kilkusettysięczną armię Chińskich Ochotników Ludowych. Pod ich naciskiem oddziały ONZ cofały się, tracąc w styczniu 1951 roku Seul. Korea Północna i połowa terytorium Korei Południowej znów znalazły się w rękach komunistów. Ofensywę powstrzymał lutowy kontratak wojsk amerykańskich. W końcu w lipcu 1951 roku front ustabilizował się w pobliżu 38. równoleżnika.

Wymuszony rozejm

Jednocześnie 10 lipca rozpoczęły się ponaddwuletnie rokowania pokojowe. – Zmęczenie społeczeństwa amerykańskiego wojną, śmierć Stalina w marcu 1953 roku oraz brak znaczących efektów działań militarnych zmusiły wreszcie obie strony do podpisania 27 lipca 1953 roku w Panmundżom rozejmu kończącego walki na Półwyspie Koreańskim – mówi badacz. Pod dokumentem podpisali się: Kim Ir Sen, Peng Dehuai, dowódca Ochotników Ludowych oraz gen. Mark W. Clark, nowy głównodowodzący wojsk ONZ.

Ustalono, że działania wojenne zostaną przerwane 27 lipca o godzinie 22.00. Dokonano też wymiany jeńców, jednak zgodnie z postulatem ONZ, ci z nich, którzy nie chcieli wracać do KRL-D, mogli pozostać na południu. Wyznaczono też strefę demarkacyjną przebiegającą wzdłuż linii frontu, czyli mniej więcej wzdłuż 38. równoleżnika, po 2 km na północ i na południe od niej. W ten sposób powstała strefa zdemilitaryzowana szerokości 4 km dzieląca półwysep.

Delegaci podpisują koreańską umowę o zawieszeniu broni w Panmundżom.

Do czuwania nad wypełnianiem warunków porozumienia powołano międzynarodową Komisję Nadzorczą Państw Neutralnych na Półwyspie Koreańskim w Panmundżom. W jej skład weszli przedstawiciele czterech państw: dwóch ze strony komunistycznej (Czechosłowacja i Polska) i dwóch z demokratycznej (Szwajcaria i Szwecja). Udział w tej komisji był pierwszą zagraniczną operacją z udziałem polskiego wojska.

W ciągu kolejnych lat zakres działań komisji i liczebność poszczególnych kontyngentów ulegały zmniejszeniu. Pierwsze polskie zmiany liczyły blisko 400 osób, a od 1960 roku już tylko dziesięć. Po upadku komunizmu w Europie Środkowej Czechy wycofały się z Komisji, a polska misja zmieniła charakter ze stałej na dojazdową. Obecnie cztery razy w roku dwuosobowa polska delegacja dołącza do pracujących w Komisji po stronie południowej Szwedów i Szwajcarów, którzy na co dzień wizytują linię demarkacyjną. – Dbamy, aby nie doszło do wznowienia konfliktu militarnego – mówił w marcu tego roku w wywiadzie dla „Polski Zbrojnej” płk Andrzej Różyński, szef polskiej misji w Korei.

Koniec wojny

– Straty w trwającym trzy lata konflikcie są trudne do oceny ze względu na zróżnicowanie szacunków i utrudnienia w dostępie do niektórych materiałów archiwalnych – tłumaczy Lisowski. Według szacunków po obu stronach mogło zginąć nawet ponad 3 mln osób, w tym w sporej części ludność cywilna.

Skutkiem wojny było też wyodrębnienie dwóch narodów koreańskich, co trwale umocniło sztuczny podział półwyspu. – Dla Kim Ir Sena wojna była pretekstem do rozprawienia się z opozycją, militaryzacji kraju oraz budowy kultu własnej osoby i budowy rządów autorytarnych – wyjaśnia badacz. Z kolei Korea Południowa wybrała drogę rozwoju kapitalistycznego i dzięki pomocy gospodarczej państw Zachodu stała się mocarstwem gospodarczym.

Wojna koreańska będąca pierwszym tak dużym konfliktem od rozpoczęcia zimnej wojny stała się też poważną próbą sił dwóch supermocarstw i zaostrzyła wyścig zbrojeń.

Podpisany 65 lat temu rozejm nie zakończył wojny. Dopiero w tym roku podczas kwietniowego spotkania w Panmundżom przywódcy obu Korei – Kim Dzong Un i Mun Dze In – zawarli porozumienie, zgodnie z którym do końca 2018 roku zostanie ogłoszony formalnie koniec wojny między tymi krajami.