moja polska zbrojna
Od 25 maja 2018 r. obowiązuje w Polsce Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych, zwane także RODO).

W związku z powyższym przygotowaliśmy dla Państwa informacje dotyczące przetwarzania przez Wojskowy Instytut Wydawniczy Państwa danych osobowych. Prosimy o zapoznanie się z nimi: Polityka przetwarzania danych.

Prosimy o zaakceptowanie warunków przetwarzania danych osobowych przez Wojskowych Instytut Wydawniczy – Akceptuję

 
Zapomniana flotylla

Żołnierze tej formacji wsławili się podczas walk z bolszewikami w 1920 roku, a później w czasie kampanii wrześniowej. Dziś jednak o Flotylli Wiślanej Marynarki Wojennej, która została powstała zaraz po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, mało kto pamięta. O losach Flotylli pisze dla polski-zbrojnej.pl dr Jan Tarczyński, dyrektor Centralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego.

  
Rzeczpospolita Polska, odbudowująca się od 1918 roku ze zniszczeń 123 lat niewoli, była już od początku swego istnienia ważnym elementem zbiorowego bezpieczeństwa europejskiego. To właśnie jej armia zatrzymała nawałę „czerwonego imperium” i przez dwadzieścia lat oddzielała Europę od imperialistycznych zakusów wschodniego sąsiada. Pokonana w Kampanii Wrześniowej, była jednak pierwszą, która stawiła opór niemieckiemu najeźdźcy, pobudzając do walki inne narody.

Nieznanym fragmentem tego działania jest historia i dokonania bojowe 1920 oraz 1939 roku zapomnianej już formacji Polskiej Marynarki Wojennej: rzecznej Flotylli Wiślanej.

Flotylla ta, licząca w marcu 1919 roku 5 jednostek (statek uzbrojony „Wisła” i 5 motorówek uzbrojonych), zaś w apogeum swego rozwoju prawie 50 jednostek bojowych i pomocniczych (w tym monitory – „rzeczne pancerniki” – uzbrojone w armaty 75 mm – 100 mm), zapisała bohaterską kartę w wojnie Polski z Rosją bolszewicką lat 1919–1920, walcząc z najeźdźcą w obronie Wisły, szczególnie pod Bobrownikami, Włocławkiem i Płockiem, a także pod Warszawą – w Górze Kalwarii. Całkowicie nieznany epizod nie tylko tych działań, ale także całej wojny to starcie statku uzbrojonego flotylli z zagonem bolszewickim, który dotarł do Wisły pod Wilanowem. Całe zdarzenie można było obserwować z wieży pałacu!

Bohaterowie walk o Płock 18 sierpnia 1920 r. – motorówka uzbrojona „15” i statek opancerzony „Stefan Batory” (na drugim planie)

Klimat walki z bolszewikami znakomicie oddał w 1930 roku ich uczestnik kpt. mar. Karol Taube. (…) „Warsztaty portu wojennego w Modlinie, gdzie była baza operacyjna flotylli, pracowały dzień i noc, szybko opancerzając oraz uzbrajając zarekwirowane holowniki i inne statki. Przeto w końcu pierwszej połowy sierpnia były już gotowe do boju 4 statki opancerzone: „Sobieski” – 2 działa 75 mm, 4 k.m., „Batory” – 2 działa 75 mm, 5 k.m., „Minister” – 2 działa 75 mm, 4 k.m., „Wawel” – 2 działa 80 mm, 4 k.m. i kilka motorówek, uzbrojonych w karabiny maszynowe i działka 37 mm.14 sierpnia, 5 armja polska przechodzi do natarcia. Gros sił flotylli wiślanej (3 statki oraz 6 motorówek) zostają przydzielone do grupy gen. Osikowskiego, której zadaniem jest obrona przepraw przez Wisłę od Wyszogrodu do Włocławka.

Dowódca flotylli wiślanej kieruje 14 sierpnia statek opancerzony „Sobieski” w górę Wisły, zaś statki „Batory”, „Minister”, „Wawel” oraz motorówki do Płocka. Parę dni przedtem zostały wysłane uzbrojone statki „Moniuszko” i „Neptun” do Torunia. Pierwsze spotkanie flotylli wiślanej z nieprzyjacielem nastąpiło 14 sierpnia.

Opancerzony statek „Sobieski”, patrolując Wisłę w rejonie Góra Kalwarja, kilkukrotnie rozpędził swym ogniem oddziały bolszewickie, zbierające się na brzegu w celu przeprawy.

REKLAMA

Dnia 15 sierpnia statek wojenny „Moniuszko” stoczył śmiertelny bój z oddziałem nieprzyjaciela, przeprawiającym się pod Bobrownikami. Dowódca statku ppor. mar. Jerzy Pieszkański, zginął w bitwie, większość załogi była ranna. Statek, podziurawiony kulami, osiadł na mieliźnie.

Dnia 16 sierpnia statek uzbrojony „Neptun” zmusił ogniem swych karabinów maszynowych do odwrotu oddział nieprzyjacielski, przeprawiający się w rejonie Bobrownik na zachodni brzeg. Tego samego dnia oddział flotylli wiślanej w składzie statków „Batory”, „Wawel” oraz motorówek 3, 6 i 15 stoczył bój z kozakami, zajmującymi Dobrzyń, zmuszając ich do opuszczenia miasta. Najważniejszym wszakże epizodem w działaniach flotylli były walki, stoczone w obronie Płocka.” (…)

W walkach z bolszewikami Flotylla Wiślana utraciła kilka statków uzbrojonych i jednostek pomocniczych, wykazując nadzwyczajną dzielność okrętowych załóg, odznaczonych kilkudziesięcioma Orderami Wojennymi Virtuti Militari i Krzyżami Walecznych.

Statek opancerzony „Wawel” (dowódca ppor. mar. Henryk Sułkowski)

Flotylla Wiślana, sformowana już w listopadzie 1918 roku z marynarzy – Polaków służących w armiach państw zaborczych i sprzętu pływającego, przejętego z flotylli wojennych tych państw oraz zarekwirowanego na rynku cywilnym, była zaczątkiem Polskiej Marynarki Wojennej. Wiślany Port Wojenny w podwarszawskim Modlinie był do chwili przejęcia wybrzeża morskiego w lutym 1920 roku główną bazą Marynarki Wojennej, a okręty flotylli rzecznej jedynymi jednostkami, na których do 1921 roku służyli polscy marynarze.

Już wiosną 1919 roku Flotylla Wiślana wydzieliła część załóg i jednostek pływających dla wsparcia nowoutworzonej Flotylli Pińskiej, walczącej z bolszewikami na rzekach Polesia i Ukrainy. Po zniszczeniu polskich jednostek rzecznych na wschodzie w czasie rosyjskiej kontrofensywy w lecie 1920 roku, Flotylla Wiślana zasilona została kadrą jej pińskiej „siostry”. Po zawarciu pokoju Flotylla Wiślana utworzyła Oddział Wydzielony na rzece Prypeć, budując początki nowej Flotylli Pińskiej, przeznaczonej do obrony wschodniej granicy Rzeczypospolitej.

W pierwszej połowie lat 20-tych Flotylla Wiślana była ważnym elementem marynarskiego życia kraju, kształtując nowe kadry w ośrodkach Modlina, Torunia, Swiecia i Bydgoszczy. Uczestniczyła w patrolach na środkowej i dolnej Wiśle, demonstrując polski stan posiadania nie tylko na terenach graniczących z Niemcami, ale także na wodach Zatoki Gdańskiej. W latach 1925-1927, wobec pewnej stabilizacji stosunków polsko-niemieckich, Flotylla Wiślana została rozformowana a jej sprzęt i kadrę przekazano Flotylli Pińskiej.

Okręty flotylli rzecznej powróciły jednak na Wisłę. Zagrożenie wojenne w marcu 1939 roku spowodowało, że Flotylla Pińska stworzyła Oddział Wydzielony „Wisła”, liczący 7 kutrów bojowych, statek sztabowy i kilka jednostek pomocniczych (razem uzbrojenie: 1 działo 40 mm plot. 2 działa 37 mm, 2 nkm 13,2 mm, 9 ckm 7,92 mm), podporządkowany dowódcy Armii „Pomorze”. Zwany popularnie Flotyllą Wiślaną stacjonował w Brdyujściu w Bydgoszczy.

W sierpniu 1939 roku O. W. „Wisła”, pod komendą kmdr. ppor Romana Kanafoyskiego, uczestniczył w działaniach przeciwko niemieckiej dywersji, zaś w kampanii wrześniowej zapisał piękną kartę bojową od Borów Tucholskich do Modlina. Bronił polskich przepraw przez Wisłę, zwalczał skutecznie niemieckie czołgi (!) i lotnictwo, walczył z wrogimi jednostkami pływającymi, niszczył niemieckie mosty pontonowe, transportował rannych i zaopatrzenie bojowe.

Szczególną sławą okryli się marynarze flotylli 3 września 1939 roku, ratując żołnierzy oddziałów Armii „Pomorze”, okrążonych przez dwa korpusy niemieckie pod Świeciem. Mieczysław Kuligiewicz w 1971 roku tak opisał to zdarzenie: (…) „Na wysokości m. Grabowo – 15 km za Fordonem – na Wiśle zaroiło się od głów ludzkich i końskich: Niemcy, którzy opanowali już brzeg, siekli z broni maszynowej po przeprawiających się wpław szwoleżerach. Spostrzegłszy zbliżające się kutry, nieprzyjaciel otworzył ogień zaporowy. Polscy marynarze nie pozostali dłużni, flotylla otworzyła ogień ze wszystkich luf, rozpętała się walka, w wyniku której nieprzyjacielskie cekaemy zostały zmuszone do milczenia.

Prowadząc bez przerwy ogień, kutry przystąpiły do akcji. Rozpoczęło się wyławianie tonących, część jednostek zaczęła przewozić żołnierzy z lewego na prawy brzeg. Zdrowych wysadzano na ląd, ranni i wyczerpani pozostali na pokładach. Podczas któregoś z kolejnych nawrotów, gdy akcja dobiegła już końca, nadleciały bombowce, które zrzuciły swój śmiercionośny ładunek na rejon przeprawy. Nieprzyjaciel z lądu, podciągnąwszy widocznie posiłki, otworzył ponownie ogień. Kutry zrobiły odskok, żegnane detonacjami bomb i seriami karabinów maszynowych”. (…)

Dowódca O. W. „Wisła”, kmdr ppor. R. Kanafoyski, w „Dzienniku Zdarzeń OW Rzeki Wisły” zanotował lapidarnie: (…) Godz. 13.30 – na trawersie m. Grabowo wyłowiono z rzeki 42 rozbitków z 2 Pułku Szwoleżerów Rokitniańskich… Godz. 19.00 – wobec tego, że do godz. 19.00 nie nadszedł most pontonowy (niemożność przejazdu saperskiego rzutu motorowego pod zwalonym mostem fordońskim) – powrót OW do m. p.”. (…)

Niski stan wód Wisły, spowodowany wyjątkową suszą, ograniczył możliwość działań Flotylli Wiślanej. Jej kutry i tabor pomocniczy z trudem pokonywały mielizny, marynarze przepychali je przez piaszczyste przemiały. Nie mogąc dotrzeć do Warszawy, w drugiej dekadzie września jednostki Flotylli uległy samozatopieniu w okolicach Płocka. Spieszone załogi O.W. „Wisła” w walkach przedzierały się przez Puszczę Kampinoską do Warszawy i zostały zdziesiątkowane w boju pod Witkowicami.

Najbliżej stolicy, bo w Modlinie, znalazł się ścigacz rzeczny KU 30. Do legendy przeszła bohaterska akcja jego załogi w czasie pokonywania płonącego Wyszogrodu, zajętego już przez wroga. KU 30 walcząc w obronie Twierdzy Modlińskiej zestrzelił co najmniej dwa niemieckie samoloty. W dniu kapitulacji Modlina uległ samozatopieniu.

Jednostki Flotylli Wiślanej – Oddziału Wydzielonego „Wisła” , zatopione przez załogi w kampanii wrześniowej, zostały częściowo (3 lub 5 kutrów) wydobyte i wyremontowane przez Niemców. Nieliczne dotrwały w ich służbie do zakończenia wojny. Ciężki kuter uzbrojony  (b. ORP „Nieuchwytny”), jako niemiecki dozorowiec „Pionier”, wykorzystywany był do walki z powstańcami Warszawy. Po wojnie wrócił pod polską banderą stając się patrolowcem WOP-u. Pocięto go na złom dopiero w latach 60-tych XX wieku. Ścigacz KU 30, zbudowany z alupolonu, opracowanego w Polsce stopu lżejszego i wytrzymalszego od aluminium, podniesiony przez Niemców z dna Wisły, był przedmiotem wnikliwych badań, wykorzystanych później przy produkcji ścigaczy wroga. Inna jednostka związana z O. W. „Wisła” spoczywa do dzisiaj w dolnej Wiśle. Dwa dawne statki uzbrojone Flotylli Wiślanej zachowały się i choć ich forma znacznie odbiega od pierwotnej, są materialnym świadectwem tej formacji.

Flotylla Wiślana to także cały zespół dokonań technicznych i konstruktorskich. Jednostki pływające budowane w polskich stoczniach: modlińskiej, pińskiej i krakowskiej, porty, przystanie i regulacja traktów wodnych, rozwój zaplecza technicznego, kształcenie kadr oraz wkład gospodarczy i edukacyjny w rozwój II Rzeczypospolitej. Warto więc przybliżyć dokonania, a także zabezpieczyć i udostępnić społeczeństwu nieliczne materialne relikty tej niezwykłej formacji, niewielkiej, lecz zasłużonej w historii walk o wolność i suwerenność Ojczyzny.

Wrak dawnego statku uzbrojonego „Wawel” Flotylli Wiślanej w Puławach (zdjęcie pochodzi ze zbiorów Waldemara Danielewicza strona internetowa http://www.zegluga.ingo/thumbnails.php?album=252)

dr Jan Tarczyński
dyrektor Centralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego

dodaj komentarz

komentarze

~Swoj
1529924940
A kiedy ktoś upubliczni dokumentacje tych jednostek. Jakby to zrobiona, może ktoś w garażu zrobi współczesna replikę na 100 lecie?
D8-0F-FA-D3
~Dawid
1458076500
Świetny materiał. Nie dajmy o nich zapomnieć. Pozdrawiam
DD-E0-B7-5E
~jacek
1373720280
świetny artykuł, duże brawa za opublikowanie go!
2F-A8-C4-64
~Piotr Kowaluk
1373720220
Bardzo interesujący artykuł. Składam podziękowanie P.T. Autorowi za przedstawienie mało znanych faktów czytelnikom "Polski Zbrojnej". Może "idąc za ciosem" na warszawskim brzegu Wisły na skwerze Flotylli Wiślanej siłami "ludzi dobrej woli" stworzyć tablicę informacyjną o polskich marynarzach wód śródlądowych? płk rez. Piotr Kowaluk
04-C8-5E-13

Cel – bezpieczna Europa
W Bydgoszczy – o wyzwaniach dla bezpieczeństwa
Polska Casa nad Irakiem
Pamiętajmy o grobach bohaterów Niepodległej
Testament geopolityczny prezydenta
Centrum w zawieszeniu
Fly Eye dla terytorialsów
Natowska dywizja gotowa do działania
Krew na wagę zwycięstwa
Betar, Hagana i Irgun w polskiej szkole
Przetrwać na wrogim terenie
Vis 100 nowy pistolet dla żołnierzy
W Sejmie o formowaniu nowej dywizji
Stępka pod „Albatrosa”
Wyślij paczkę do PKW
Wojna zaczyna się w czwartek
Surdyn pierwszym mistrzem AFN
Klątwa czarnego złota
W Brukseli o bezpieczeństwie
Kompania pełna braci
One step ahead of the enemy
Rząd za kluczowymi zmianami
Srebro Moniki Hojnisz w Pucharze Świata
Nothing Can Stop Our Tanks
Świąteczna paczka dla powstańca
Kawalerzyści na górskich trasach
Tułacza droga Franciszka Ślusarza
Curse of the Black Gold
Okręty NATO w polskich portach
Więcej pieniędzy dla żołnierzy
Homar wyceniony
Playing the World
Judocy z 16 Dywizji zdobyli Puchar Wojska Polskiego
Pomoc dla bohaterów
Our efforts passed muster
Żołnierze najlepsi w sportach walki
Europejski Fundusz Obronny, czyli pieniądze (nie) do wzięcia?
Shows from the backstage
Ekspresowa przeprawa przez Wisłę
Nominacje generalskie
Głosujcie na sportowców w mundurach!
Pokazy od kuchni
Wyjątkowy Vis
Opłatek u kombatantów
Peowiacy. Pretorianie Piłsudskiego
Nowy etap programu „Cross Attachment”
Pływacy z 12 Dywizji Zmechanizowanej na medal
Zmiany w ustawie o weteranach
Natowska dywizja na straży wschodniej flanki
Rosjanie zaatakowali ukraińskie okręty wojenne
Orliki kupione
Miła sercu epoka Periniego
Zmiany w powołaniach do służby wojskowej
Nagroda dla medyka GROM-u
Who Reaps the Whirlwind

Ministerstwo Obrony Narodowej Sztab Generalny Wojska Polskiego Dowództwo Generalne Rodzajów Sił Zbrojnych Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych Wielonarodowy Korpus
Północno-
Wschodni
Wielonarodowa
Dywizja
Północny-
Wschód
Centrum
Szkolenia Sił Połączonych
NATO (JFTC)
Żandarmeria Wojskowa Inspektorat Uzbrojenia Inspektorat Implementacji
Innowacyjnych Technologii Obronnych
Dowództwo Garnizonu Warszawa

Wojskowy Instytut Wydawniczy (C) 2015
wykonanie i hosting AIKELO