W ostatnim czasie zasadniczemu pogorszeniu uległ poziom bezpieczeństwa żeglugi w zachodniej części Morza Czarnego. Powodem są ataki dronów na cywilne statki handlowe. Tę sytuację może zmienić większe zaangażowanie NATO w działania na rzecz poprawy bezpieczeństwa, jednak może to się okazać problematyczne z uwagi na obowiązujące traktaty międzynarodowe. Istnieje także szansa na negocjacje i zawarcie rozejmu, który zapewniłby swobodę żeglugi i wymiany handlowej.

Działania wojenne związane z rosyjsko-ukraińskim konfliktem są prowadzone na Morzu Czarnym praktycznie od samego początku (tj. od lutego 2022 roku), jednak we wrześniu i październiku nastąpiło znaczące i skokowe zwiększenie liczby ataków na cywilne jednostki – nie tylko na ukraińskich wodach terytorialnych, lecz także w pobliżu wybrzeży Rumunii i Bułgarii (głównie w wyłącznych strefach ekonomicznych obu krajów). W wyniku tych uderzeń doszło do zatopienia co najmniej dwóch statków, a kilka kolejnych zostało uszkodzonych; zginęło lub zaginęło około 30 marynarzy.

Za ataki odpowiada głównie Rosja – podobnie jak za zdecydowaną większość naruszeń przestrzeni powietrznej krajów sąsiadujących z Ukrainą (Mołdawii i Rumunii) przez drony używane do atakowania Ukrainy, zwłaszcza położonego przy samej granicy ukraińsko-rumuńskiej portu w Czarnomorsku w delcie Dunaju. Dla Kijowa droga morska pozostaje kluczową trasą eksportu zboża do krajów Azji i Afryki, a dochody ze sprzedaży zbóż są istotnym elementem wpływów do ukraińskiego budżetu. Mają także wpływ na bezpieczeństwo żywnościowe wielu państw.

W związku z zagrożeniem i naruszeniami przestrzeni powietrznej krajów członkowskich w regionie, NATO zdecydowało o wzmocnieniu bezpieczeństwa poprzez realizację misji patrolowych w powietrzu. Te były lub są prowadzone (poza Rumunią i Bułgarią) także przez siły powietrzne Niemiec (z wykorzystaniem samolotów Eurofigther Typhoon) oraz Hiszpanii (F/A-18 Hornet) i zanotowano już zestrzelenia rosyjskich bezzałogowców.

Drony, samoloty i małe okręty to za mało

Jednak wobec wzrostu skali zagrożenia te działania mogą okazać się niewystarczające. Ten punkt widzenia podziela także Rada Północnoatlantycka NATO, która 20 października podjęła decyzję o wzmocnieniu swoich działań na Morzu Czarnym poprzez wysłanie dodatkowego personelu do działań w tym regionie. Jak na razie chodzi o personel pomocniczy, jednak konieczne może okazać się zwiększenie także liczby samolotów prowadzących działania patrolowe.

Zdjęcie ilustracyjne. Nad Morzem Czarnym misje patrolowe w powietrzu prowadzą m.in. F/A-18 Hornet hiszpańskich sił powietrznych. 

O ile sytuacja nie ulegnie poprawie, zasadne może okazać się wdrożenie także działań na morzu, np. poprzez wysłanie na nie okrętów wojennych. Podobne operacje realizują już kraje regionu – Bułgaria, Rumunia i Turcja, które w 2024 roku utworzyły wspólną grupę okrętów zajmujących się rozminowaniem. Obecnie – począwszy od października 2026 roku – grupa ta ma zajmować się także ochroną infrastruktury podwodnej (rurociągów, kabli podmorskich, itp.). W jej skład wchodzą m.in. trałowce typu Sandown, zakupione przez Rumunię już po wybuchu pełnoskalowej wojny w Ukrainie, w 2023 i 2024 roku, co było koniecznością wobec wzrostu zagrożenia minami. We wrześniu 2022 roku jeden z rumuńskich trałowców został uszkodzony przez wybuch takiego ładunku.

W celu zapewnienia skutecznej ochrony żeglugi konieczne byłoby posiadanie i użycie jednostek dysponujących odpowiednim zestawem uzbrojenia oraz sensorów, jakie pozwoliłyby na wykrycie i eliminację różnego rodzaju zagrożeń (także występujących w tym samym czasie). Takich zadań nie są w stanie realizować skutecznie i w długim okresie bezzałogowce, samoloty ani małe jednostki pływające o ograniczonym wyposażeniu i autonomiczności. Realizacja działań ochrony żeglugi jest niemożliwa bez udziału stosunkowo licznej grupy większych okrętów: korwet lub fregat (takich jak budowane dla polskiej marynarki wojennej fregaty Miecznik) lub zbliżonych, posiadających zdolność obrony przed atakami z powietrza (przy użyciu dronów, ale także pocisków manewrujących: Rosja często używa do atakowania celów w Ukrainie pocisków Ch-59/69), jak również przed uderzeniami bezzałogowców nawodnych (w ostatnim czasie doszło do przypadków atakowania statków handlowych przy użyciu tego typu uzbrojenia).

Najbardziej zagrożona atakami dronów Rumunia modernizuje swoje siły morskie, jednak obecnie jej armia posiada w wyposażeniu jednostki o ograniczonych możliwościach realizowania takich działań: zakupione od Wielkiej Brytanii dwie fregaty typu 22 są pozbawione możliwości użycia uzbrojenia rakietowego; trzecia jednostka została zwodowana w Rumunii w 1986 roku i jest w podobnym wieku oraz stanie przydatności do działań jak dwie poprzednie. Z kolei Bułgaria w 2025 roku wprowadziła do służby jeden nowoczesny okręt patrolowy (uzbrojony m.in. w pociski przeciwokrętowe RBS-15 i przeciwlotnicze Mica), a druga jednostka tego typu ma pojawić się do końca 2026 roku. Największy potencjał sił morskich ma Turcja: zarówno jeśli chodzi o posiadane jednostki, jak i możliwości ich budowy (w tureckich stoczniach powstają m.in. korwety dla Wojenno-Morskich Sił Ukrainy).

Zawieszenie broni pod znakiem zapytania

Zaangażowanie większej liczby okrętów z innych krajów NATO może okazać się jednak problematyczne, a powodem są obowiązujące traktaty międzynarodowe. Chodzi tu o konwencję z Montreux, która ogranicza możliwość wejścia na Morze Czarne okrętów innych państw niż czarnomorskie. Wiele w tym przypadku zależy od decyzji Turcji, która kontroluje jedyną drogę morską na ten akwen – cieśniny Bosfor i Dardanele. Zgodnie z zapisami konwencji, zawartej w 1936 roku, Turcja ma pełną suwerenność nad cieśninami. Obowiązują także rygorystyczne limity dotyczące tonażu okrętów wojennych, jakie mogą przebywać na Morzu Czarnym, jeśli jednostki te nie należą do któregoś z państw czarnomorskich. Dodatkowe ograniczenia obowiązują w przypadku konfliktu zbrojnego: Turcja może zamknąć całkowicie cieśniny dla okrętów innych państw. Także dlatego rosyjskie jednostki nie mogą swobodnie wchodzić na Morze Czarne od początku pełnoskalowej wojny z Ukrainą, wobec czego Kreml nie jest w stanie wzmocnić swojego ugrupowania morskiego większymi okrętami (inaczej sprawa wygląda np. w przypadku korwet i mniejszych jednostek, które docierają na Morze Azowskie i Czarne systemem kanałów i rzek, łączących te akweny z Morzem Bałtyckim).

Sytuację na Morzu Czarnym mogłoby poprawić zawieszenie działań zbrojnych przez walczące strony, przynajmniej na pewien czas. Podobne porozumienie podpisano w 2022 roku – umożliwiło ono Ukrainie eksport zboża, co pomogło zapobiec kryzysowi żywnościowemu. Obecnie taki rozejm musiałby dotyczyć także statków tzw. floty cieni, których używa Rosja do eksportu ropy naftowej z pominięciem sankcji międzynarodowych. Rozmowy w sprawie zawieszenia broni są prowadzone przez władze Turcji, jednak ich stan i perspektywy nie są znane.