Bitwa pod Mławą miała miejsce na północ od Mławy między 1 i 3 września 1939 roku. Była jedną z pierwszych bitew wojny obronnej Polski i II wojny światowej.

Wobec zagrożenia wojennego ze strony Niemiec, w dniu 23 marca 1939 r. Generalny Inspektor Sił Zbrojnych – Marszałek Edward Śmigły-Rydz zwołał na odprawę przyszłych dowódców związków operacyjnych odpowiedzialnych za obronę polskich granic. Do zabezpieczenia strategicznego kierunku z Prus Wschodnich na Warszawę została powołana Armia „Modlin” pod dowództwem gen. bryg. Emila Przedrzymirskiego-Krukowicza. Podstawowe dyrektywy, które otrzymał dowódca armii od Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych – Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza były następujące

I. Zadania:

1. Osłonić kierunki na Warszawę i Płock,

2. Rozpoznać siły nieprzyjaciela działające na obu tych kierunkach, opóźniając je wycofać się na linię Wisła – Narew,

II. Wskazówki wykonawcze:

1. Osłona kierunku na Warszawę jest głównym zadaniem armii. W związku z tym trzymać większość (2 DP i 1 BK) na kierunku ogólnym: Mława – Warszawa, jedną brygadę kawalerii na kierunku Płock.

2. Celem uzyskania przestrzeni, wysunąć ugrupowanie armii jak najdalej do przodu, trzymać jednakże obie DP razem blisko siebie, aby nie uległy oddzielnemu pobiciu.

3. W rejonie Wyszków – Gaworowo będzie w dyspozycji Naczelnego Wodza grupa dwóch dywizji piechoty przewidziana do użycia w ramach armii.

III. Sąsiedzi:

1. Grupa „Narwi” osłania wschodnie skrzydło Armii „Modlin”, mając większość swoich sił w rej. Łomża – Zambrów.

2. Armia „Pomorze” osłania kierunek na Toruń i Włocławek i przeciwstawia się nieprzyjacielowi działającemu z Prus Wschodnich.

W skład nowoutworzonej Armii „Modlin” wchodziły następujące związki taktyczne:

Ø 8. Dywizja Piechoty z Modlina pod dowództwem płk. Teodora Furgalskiego;

Ø 20. Dywizja Piechoty z Baranowicz dowodzona przez płk. Wilhelma Liszkę-Lawicza;

Ø Mazowiecka Brygada Kawalerii – dowódca płk Jan Karcz;

Ø Nowogródzka Brygada Kawalerii pod dowództwem gen. Władysława Andersa.

Razem dowódca Armii „Modlin” miał do dyspozycji: 57 794 żołnierzy, 214 dział kal. 75-155 mm, 90 dział przeciwpancernych, 34 czołgi, 30 samolotów, 310 moździerzy i granatników oraz 1608 karabinów maszynowych.

W lecie 1939 r. w rejonie Mławy rozpoczęto budowę linii umocnień ciągnących się do Rzęgnowa. Zasadniczym elementem pozycji mławskiej były dwie linie betonowych schronów bojowych urozmaiconych przeszkodami przeciwko piechocie i czołgom. Budowy tej, a zwłaszcza drugiej linii jednak nie ukończono.

Pierwszą linię pozycji obronnych pod Mławą obsadziła 20. Baranowicka DP. Wchodzące w jej skład, 78. pułk piechoty, dowodzony przez płk. Mariana Dudzińskiego i 80. pp przez płk. Stanisława Fedorczyka – były rozmieszczone na północnym skraju 15-kilometrowego pododcinka „Mława”, a 79. pp dowodzony przez ppłk. Konstantego Zaborowskiego, bronił 10-kilometrowego pododcinka „Rzęgnowo”. Ponadto w składzie 20. DP znajdowały się bataliony Obrony Narodowej „Mazury I”, „Działdowo”, 5. batalion strzelców, batalion ckm i broni towarzyszącej nr 1, 62. kompania czołgów TK, 59. dywizjon artylerii lekkiej, 78. i 88. dywizjon artylerii ciężkiej, a także pododdziały dywizyjne.

Lewe skrzydło pozycji pod Mławą o szerokości 30 km osłaniała Nowogródzka Brygada Kawalerii, którą dowodził gen. bryg. Władysław Anders.

Na prawym skrzydle 20. DP rozwinęła się Mazowiecka Brygada Kawalerii, dowodzona przez płk. Jana Karcza. Była ona wzmocniona 11. dywizjonem pancernym, 3. batalionem strzelców, szwadronem kolarzy i 81. baterią art. plot. Pas obrony wynosił ok. 30 km od m. Krzynowłoga Mała do rzeki Orzyc.

W odwodzie armii pozostawała 8. DP pod dowództwem płk. Teodora Furgalskiego, która była skoncentrowana pod Płońskiem. Jej zadaniem było wykonanie przeciwuderzeń na nieprzyjaciela, któremu udałoby się obejść lub przełamać skrzydła.

Naprzeciw Armii „Modlin” znajdowała się skoncentrowana w Prusach Wschodnich niemiecka 3. Armia dowodzona przez gen. art. Georga Küchlera.

We wczesnych godzinach porannych w dniu 1 września artyleria niemiecka z 3. A rozpoczęła ostrzał pozycji polskich, a ok. godz. 10.00 do ataku ruszyła piechota, która została odparta przez 80. pp. Kolejne ponawiane ataki wspierane czołgami załamywały się w skutecznym ogniu polskiej obrony. Niemcom, którzy stracili 6 czołgów, udało się jedynie podejść bezpośrednio pod umocnienia mławskie. W dniu następnym uwaga niemiecka skierowana była na pozycję pod Rzęgnowem. Przy wsparciu artylerii i lotnictwa Niemcy zaatakowali pozycje obronne 79. pp, który wszystkie ataki odparł. Nieprzyjaciel jednak znalazł słaby punkt w obronie sąsiada 79. pp – 11. pułku ułanów z Mazowieckiej Brygady Kawalerii, który był rozmieszczony w okolicach Kamieńskiej Góry. Nacierające oddziały niemieckiej 12. DP zdobyły redutę „Czubak” i punkt oporu „Żaboklik”. Powstała niebezpieczna sytuacja, a także coraz intensywniejsze ataki na pozycję rzęgnowską, doprowadziły do wycofania się całego 79. pp na rubież Dębsk-Pawłowo-Nosarzewo-Młodynin.

Następnego dnia nieprzyjaciel ponownie uderzył na pozycję rzęgnowską i wszedł w lukę między Mazowiecką Brygadę Kawalerii, a 79. pp. Przełamanie polskiej obrony spowodowało wyjście Niemców na tyły pozycji mławskiej, a także powstanie kilkunastokilometrowej luki w rejonie Gruduska. Dowódca Armii „Modlin” wprowadził do walki, będącą w odwodzie 8. DP. Źle przygotowany i przeprowadzony kontratak załamał się. Dwa pułki 8. DP oprócz 21.pp, uległy rozproszeniu i wycofały się na południe.

Armia „Modlin” przez 3 dni skutecznie opóźniała nieprzyjaciela na kierunku warszawskim. „W dniu 1. IX nieprzyjaciel rozpoczął działania zaczepne przeciw Armii Modlin, uderzając na odcinku 20. D.P., oraz na odcinku Mazowieckiej B.K. Nowogródzka B.K. walczy jedynie z rozpoznaniem nieprzyjaciela. Na odcinku Narew spokój, nieprzyjaciela brak. W dniu 2 i 3.IX 20. D.P. odpiera coraz silniejsze natarcia na Mławę. Dowódca Armii decyduje się rzucić 8. D.P. w lukę między 20. D.P., i Mazowiecką B.K. dla uderzenia w kierunku północno-zachodnim na przedpole 20. D.P. do odciążenia tej ostatniej. 8. D.P. w trakcie rozwijania się do natarcia otrzymuje uderzenie dywizji pancernej nieprzyjaciela w bok z kierunku płn.-wsch. wsparte silnym lotnictwem. Uderzenie to rozbija i rozprasza 8. D.P., a następnie 20. D.P. Dywizje te mocno zdezorganizowane spływają na Modlin i Wyszogród. Mazowiecka Bryg. Kaw. opóźnia wzdłuż Narwi na Pułtusk. Nowogródzka Bryg. Kaw. otrzymuje rozkaz się na linię Wisły”.

Widząc realne zagrożenie całej armii, gen. E. Przedrzymirski-Krukowicz, w nocy z 3 na 4 września wydał rozkaz do odwrotu. W podsumowaniu działań obronnych Armii „Modlin” czytamy:

„Klęska Armii „Modlin” na Mazowszu w pierwszych dniach wojny miała wiele przyczyn. Najważniejszą była zdecydowana przewaga niemieckiej 3 Armii nad siłami polskimi. Ale były też subiektywne. W czasie gdy Armia „Modlin” przyjęła na siebie cały impet natarcia 3 Armii, rozmieszczona nad Narwią i Biebrzą Samodzielna Grupa Operacyjna „Narew” nie była atakowana przez Niemców. Nie prowadziła też żadnych działań odciążających na rzecz Armii „Modlin”. Kolejne dwie polskie dywizje, stanowiące Odwód „Wyszków”, znajdowały się w tym czasie w rejonie koncentracji pod Różanem, tak że nie zdążyły się włączyć do walki. Na polu bitwy pod Mławą, Przasnyszem i Ciechanowem zabrakło koordynacji działań. Nie uczynił tego dowódca Armii „Modlin”, zbyt daleko oddalony od walczących wojsk (SD w Modlinie). Zabrakło też dowódcy koordynującego działania wszystkich wojsk polskich znajdujących się na północ od Warszawy”.

Obie wycofujące się w ciągu dnia polskie dywizje (8. i 20) były intensywnie bombardowane i poniosły podczas odwrotu duże straty.

W czasie walk pod Mławą straty niemieckie szacowane są na 1800 zabitych i ok. 4000 rannych żołnierzy. Armia „Modlin” straciła 1200 poległych i ok. 1500 rannych żołnierzy.

Autor: ppłk Ryszard Najczuk

Bibliografia:

Grzelak Cz., Stańczyk H., Kampania Polska 1939 roku. Warszawa 2005.
Juszkiewicz R., Wrzesień 1939 r. na Mazowszu Północnym. Mława 2009.
Polskie Siły Zbrojne w II wojnie światowej. T1. Kampania wrześniowa 1939. cz.1, Polityczne i wojskowe położenie Polski przed wojną. Londyn 1951; cz.2 Przebieg działań wojennych od 1 do 8 września. Londyn 1954.
Porwit M., Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku. Warszawa 1969.