moja polska zbrojna
Od 25 maja 2018 r. obowiązuje w Polsce Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych, zwane także RODO).

W związku z powyższym przygotowaliśmy dla Państwa informacje dotyczące przetwarzania przez Wojskowy Instytut Wydawniczy Państwa danych osobowych. Prosimy o zapoznanie się z nimi: Polityka przetwarzania danych.

Prosimy o zaakceptowanie warunków przetwarzania danych osobowych przez Wojskowych Instytut Wydawniczy – Akceptuję

 
Tu umierali Polacy walczący o niepodległość

X Pawilon znajdujący się na terenie warszawskiej Cytadeli zyskał ponurą sławę jednego z najcięższych carskich więzień. Trafiali tu głównie polscy działacze niepodległościowi. To tu, 5 sierpnia 1864 roku, stracono ostatniego przywódcę powstania styczniowego – Romualda Traugutta. Dziś niezwykłe muzeum w X Pawilonie zwiedza rocznie około 25 tysięcy osób.



Cytadela Warszawska powstała z rozkazu cara Mikołaja I po stłumieniu powstania listopadowego. W 1833 roku w tzw. X Pawilonie, który wcześniej służył za magazyn umundurowania, powstało centralne więzienie śledcze dla więźniów politycznych. W budynku urzędowała komisja śledcza i sąd wojenny. Do odzyskania niepodległości w 1918 roku przez X Pawilon przewinęło się około 40 tysięcy więźniów. Byli wśród nich uczestnicy powstania listopadowego i styczniowego, rewolucji 1905–1907 roku, manifestacji patriotycznych, strajków robotniczych oraz działacze polskiego ruchu robotniczego. Tysiące wywieziono na Syberię – na katorgę lub zesłanie. Cytadela stała się także miejscem straceń działaczy narodowych i rewolucjonistów. Na stokach twierdzy rozstrzelano około 400–450 osób. Niestety, trudno jest dokładnie określić liczbę ofiar, gdyż w 1915 roku wycofujący się z Warszawy Rosjanie wywieźli archiwum.

Czterokrotnym więźniem X Pawilonu był Feliks Dzierżyński. 5 miesięcy spędził tu Roman Dmowski aresztowany za udział w manifestacji, a także Róża Luksemburg. Od kwietnia do grudnia 1900 roku w jednej z cel umieszczono Józefa Piłsudskiego, wówczas jednego z przywódców PPS i redaktora „Robotnika”. Był to jedyny więzień, któremu udało się wydostać z X Pawilonu. Od stryczka uratowała go fałszywa diagnoza lekarska. Piłsudski, by odzyskać wolność, udawał chorego psychicznie. Wśród osadzonych znajdowali się także m.in. Gustaw Ehrenberg, ksiądz Piotr Ściegienny, Jarosław Dąbrowski, Ludwik Waryński.

Szerokim echem odbiło się samobójstwo, które w 1841 roku, popełnił jeden z więźniów X Pawilonu. Karol Levittoux był przywódcą tajnej organizacji młodzieży gimnazjalnej w Łukowie i Warszawie. Był brutalnie przesłuchiwany, ale odmawiał składania zeznań. Represje nasiliły się, gdy podczas rewizji w jego celi żandarmi znaleźli w grzbiecie przysłanej mu książki list oraz pilnik do cięcia krat. Załamany Levittoux podjął decyzję o samobójstwie. Popełnił je pod koniec lipca 1841 roku – nocą podpalił siennik, na którym spał w celi nr 21 X Pawilonu.

Cztery lata później w tej samej celi przebywał hrabia Henryk Kamieński, teoretyk ruchu niepodległościowego. Z racji pochodzenia traktowano go inaczej niż innych więźniów, m.in. zezwolono na otrzymywanie posiłków z warszawskich restauracji, sprowadzono z domu jego ulubiony fotel, dywan i zastawę porcelanową. Codziennie wieczorem hrabia wypalał cygaro dostarczone przez rodzinę. Także w śledztwie obchodzono się z nim niezwykle łagodnie.


– Najważniejszym obiektem Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej jest cela generała Traugutta – mówi Michał Cieślak, adiunkt Muzeum Niepodległości, którego częścią jest X Pawilon. Traugutt początkowo był przeciwnikiem powstania (przez 17 lat służył w rosyjskiej armii). Do walki przyłączył się dopiero w kwietniu 1863 roku, a na jesieni został dowódcą powstania. Aresztowany przez rosyjską policję w kwietniu 1864 roku, trafił na Pawiak, a potem do X Pawilonu, gdzie przebywał 79 dni. Jego więzienne losy opisał we wspomnieniach Marian Dubiecki, który zajmował sąsiednią celę. Stąd wiemy, że Trauguttowi odmówiono przywilejów, jakie mieli inni więźniowie – widzeń z rodziną, prowadzenia korespondencji, dłuższych spacerów. 5 sierpnia 1864 roku Romuald Traugutt został stracony. Tego dnia zginęli także inni członkowie Rządu Narodowego: Rafał Krajewski, Józef Toczyski, Roman Żuliński i Jan Jeziorański. Dziś w miejscu egzekucji, tam gdzie znajdowała się szubienica, stoi krzyż.

Cytadela kryje też podziemne tajemnice. Niewiele osób wie, że okalało ją siedem innych fortów, które były połączone tunelami. Podobno jeden z nich miał prowadzić aż do Modlina. – To legenda, ale zachował się pochodzący z 1921 roku dokument inwentaryzacyjny z zapisem, że przy badaniu okolic Cytadeli odkryto otwór w brzegu wiślanym, który nie wiadomo dokąd prowadził – wyjaśnia Michał Cieślak. Potwierdzono natomiast istnienie tunelu, który ma wylot na terenie pobliskiego placu Inwalidów. – Po odkopaniu mógłby stać się ciekawą trasą turystyczną – dodaje Michał Cieślak. Podziemne korytarze pod Cytadelą zostały zasypane, bo wycofujący się w 1915 roku z Warszawy Rosjanie wysadzili zabudowania, w których podobno ukryte były wejścia do tuneli.

Cenną kolekcją w zasobach Cytadeli jest galeria malarstwa Aleksandra Sochaczewskiego, sybiraka a także więźnia X Pawilonu. Ze 130 obrazów, jakie namalował, oryginały 120 znajdują się na Cytadeli. Pokazują one życie Polaków wywiezionych na Syberię.


Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Cytadelę przejęło wojsko polskie. Obecnie w dawnych więziennych celach jest ekspozycja, która pokazuje dzieje Cytadeli i losy więzionych tu osób. Zebrano dokumenty, fotografie, pamiątki osobiste. Celom przywrócono dawny wygląd – zrekonstruowano okna i piece, a także prycze, stoły i naczynia, drzwi opatrzono judaszami, żelaznymi zasuwani i zamkami, zachowano także tynki z fragmentami autentycznych napisów. Po zakończonym na jesieni 2015 roku generalnym remoncie muzeum wzbogaciło się także o multimedia.

X Pawilon Cytadeli Warszawskiej, który jest oddziałem Muzeum Niepodległości, rocznie zwiedza około 25 tysięcy osób. Nie wszyscy jednak wiedzą, że można wejść na teren dawnych fortyfikacji carskiej armii, bo tablice informują, że to teren wojskowy. – Jesteśmy miejscem do odkrycia – przyznaje Michał Cieślak.

Małgorzata Schwarzgruber

autor zdjęć: Jarosław Wiśniewski

dodaj komentarz

komentarze


Jastrzębie widzą w ciemności
Wybieramy mistrzów sportu powszechnego w 2018 roku
Herculesem dookoła świata
Okrętowa grupa zadaniowa ćwiczyła na Bałtyku
Kpr. Jakub Tynka uhonorowany „Nagrodą specjalną”
Step ahead in a different world
Kampania wyborcza poza armią
Będą testy pocisków zakazanych traktatem INF
Rok intensywnych ćwiczeń
W poszukiwaniu fregat ekspedycyjnych
Chemicy z Polski i USA przygotowują się do wspólnych ćwiczeń
„Gra o tron”, sezon I – Dymitriada
„Zoom na proobronność”
Drugie życie Wilczego Szańca
General Anders Joins NATO
Cel – bezpieczna Europa
Polacy dzielą się doświadczeniem logistycznym
Kościuszko na czele insurekcji
Wnioski z „Anakondy ‘18”
NATO i kosowska łamigłówka
A Biting and Tracking Commando
Podniebny trening transportowców
Trzecia Setka Komandosa
Błękitna Brygada na misji ONZ w Libanie
To był realny plan odbudowy Polski
PGZ wyremontuje ORP „Czernicki”
Niezwykłe spotkanie weteranów afgańskiej misji
Szczyt USA–Korea bez porozumienia
Wizja marszałka prysła w Rydze
Szef MON-u z wizytą w Chorwacji
Szef NATO w Warszawie
Brunssum, or welcome to the Netherlands
Artylerzyści na „Dynamic Front ‘19”
Pamiętajmy o grobach bohaterów Niepodległej
Brąz Rudyka w mistrzostwach świata w kolarstwie torowym
201 maratonów w 201 krajach
Dodatkowe szkolenie pilotów Gulfstreamów
Pogromcy czołgów poszukiwani
Wynagrodzenia podchorążych po nowemu
W Warszawie rozmawiano o pokoju na Bliskim Wschodzie
PKW „Pułaski”: pierwszy sprawdzian w zespole NATO
Żołnierze gotowi do misji „Sophia”
Spędź sobotę w WAT
Żołnierz poprowadził reprezentację lekkoatletów do triumfu w mistrzostwach Europy
Jastrzębie dyscyplinują rosyjskie myśliwce
Mistrzynie z Glasgow w szeregach armii
75 lat od wielkiej ucieczki
Gra o tron – sezon II: Polacy na Kremlu
Spotkanie ministrów obrony państw NATO
Co dalej w relacjach z Iranem po konferencji bliskowschodniej?
Panie bez taryfy ulgowej
Generała Andersa akces do NATO
Premier odwiedził GROM
Urodziny „Zo”– napisz scenariusz o życiu generał Zawackiej
Unijny dyżur grupy bojowej V4 w 2023 roku
Podwyżki dla pracowników wojska
MON uspokaja: „Wisła” zgodnie z harmonogramem
Kraby na służbie w Sulechowie
US Army od kuchni
Trening na wieżowcu i nad wodą
100 km w podziękowaniu za uratowanie wzroku
Mogiły bohaterów pod szczególną ochroną
Pancerna walka w mieście

Ministerstwo Obrony Narodowej Sztab Generalny Wojska Polskiego Dowództwo Generalne Rodzajów Sił Zbrojnych Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych Wielonarodowy Korpus
Północno-
Wschodni
Wielonarodowa
Dywizja
Północny-
Wschód
Centrum
Szkolenia Sił Połączonych
NATO (JFTC)
Żandarmeria Wojskowa Inspektorat Uzbrojenia Inspektorat Implementacji
Innowacyjnych Technologii Obronnych
Dowództwo Garnizonu Warszawa

Wojskowy Instytut Wydawniczy (C) 2015
wykonanie i hosting AIKELO