moja polska zbrojna
Od 25 maja 2018 r. obowiązuje w Polsce Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych, zwane także RODO).

W związku z powyższym przygotowaliśmy dla Państwa informacje dotyczące przetwarzania przez Wojskowy Instytut Wydawniczy Państwa danych osobowych. Prosimy o zapoznanie się z nimi: Polityka przetwarzania danych.

Prosimy o zaakceptowanie warunków przetwarzania danych osobowych przez Wojskowych Instytut Wydawniczy – Akceptuję

 
Wołyńskie lwie serca

Gdy w styczniu 1944 roku powstawała 27 Wołyńska Dywizja Piechoty AK, dołączył do niej… batalion niemieckiej Hilfspolizei, czyli policji pomocniczej. Batalion tworzyli polscy ochotnicy, którzy chcieli w ten sposób przejąć od Niemców broń i umundurowanie. O skomplikowanej sytuacji na Wołyniu podczas II wojny pisze w najnowszym numerze „Polski Zbrojnej” Robert Sendek.

Sytuacja na Wołyniu w połowie 1943 roku była wyjątkowo trudna. Stanowił on obszar niejednolity narodowościowo i religijnie, o skomplikowanej przeszłości i żywych animozjach międzyetnicznych, podsycanych przez zmiany związane z wojną.

We wrześniu 1939 roku województwo wołyńskie II RP zajęły wojska sowieckie, latem 1941 roku zaś cały obszar znalazł się pod okupacją niemiecką. Ziemie te weszły wówczas w skład ustanowionego przez Niemców Komisariatu Rzeszy Ukraina (Reichskommissariat Ukraine), który obejmował rozległy i ludny pas ziem od Brześcia i Włodzimierza Wołyńskiego na zachodzie, po Połtawę i Bierdiańsk na wschodzie. Niemcy stworzyli na tym obszarze własną administrację ze stolicą w Równem, największym mieście dawnego województwa wołyńskiego.

REKLAMA

Prócz oficjalnej administracji okupacyjnej, na terenie Wołynia działały ugrupowania podziemne prowadzące walkę z Niemcami. Ukształtowały się tu struktury Armii Krajowej (Okręg Wołyń), istniała uformowana przez nacjonalistów ukraińskich Ukraińska Powstańcza Armia (UPA). Wraz z nasilaniem się zbrodni popełnianych przez tę ostatnią na ludności polskiej samorzutnie zaczęły dodatkowo powstawać oddziały polskiej samoobrony. Z upływem czasu coraz wyraźniej swoją obecność zaznaczała również wspierana przez ZSRS komunistyczna partyzantka. Efektem była totalna wojna wszystkich ze wszystkimi: oddziały polskiego podziemia walczyły zarówno z niemieckimi siłami okupacyjnymi oraz z ich ukraińskimi współpracownikami, jak i z bandami UPA. Jednocześnie próbowano podejmować działania przeciwko komunistycznej partyzantce.

Wszyscy przeciwko wszystkim

Do pomocy w zarządzaniu Komisariatem Niemcy chętnie zatrudniali miejscową ludność ukraińską. Aby zaprowadzić porządek, powołali kolaboranckie formacje mundurowe, tzw. policji pomocniczej (Hilfspolizei). Oddziały takie formowano z ochotników, początkowo niemal wyłącznie Ukraińców. Na podjęcie współpracy z Niemcami zdecydowało się wielu przedstawicieli tej nacji, zwłaszcza rekrutujących się ze środowiska nacjonalistów spod znaku UPA.

Oddziały policji pomocniczej, tzw. Schutzmann-schafty, złożone były niemal wyłącznie z Ukraińców i przez nich dowodzone, wykonywały jednak polecenia władz okupacyjnych. U boku Niemców bataliony policyjne brały udział m.in. w pacyfikacjach wsi, egzekucjach, likwidowaniu gett oraz walce z polskim podziemiem i sowiecką partyzantką. Z czasem policjanci zaczęli również przeprowadzać samodzielne akcje przeciwko polskiej ludności cywilnej.

Z kolei mieszkający na Wołyniu Polacy współpracę z administracją niemiecką podejmowali sporadycznie. Szefostwo AK negatywnie podchodziło do takich działań, np. w Okręgu Włodzimierz Wołyński istniał wyraźny zakaz wstępowania członków polskiej konspiracji do niemieckich struktur okupacyjnych. Traktowano to jako kolaborację z okupantem i zdradę. Oczywiście mimo tego zdarzały się przypadki współpracy, choćby po to, by uniknąć wywózki do Niemiec na roboty. Nie przybrały one jednak wymiaru systemowego, jak w wypadku Ukraińców. Z czasem jednak straszliwe wydarzenia, do jakich doszło na Wołyniu w związku z rzezią, która miała tam miejsce, zmusiły miejscowych dowódców AK do złagodzenia tak restrykcyjnego podejścia.

W marcu 1943 roku wiele ukraińskich oddziałów policji pomocniczej niemal na całym Wołyniu zdezerterowało, przechodząc do podziemia i wstępując w struktury UPA. Działo się to już w czasie, gdy rozpętywała się rzeź wołyńska, której celem było wyniszczenie mieszkającej na tym terenie ludności polskiej. Latem 1943 roku doszło do apogeum mordów: jak się ocenia, w lipcu i sierpniu bandy UPA zamordowały ponad 20 tys. osób polskiej narodowości.

W takiej sytuacji wołyńscy Polacy zawiązywali siły samoobrony, której zadaniem była ochrona ludności cywilnej przed ukraińskimi atakami. W związku z masowymi dezercjami Niemcy do oddziałów policji pomocniczej zaczęli wówczas przyjmować również Polaków, chcąc zapełnić nimi miejsca po zbiegłych Ukraińcach. Znalazło to wśród nich pewien odzew, niektórzy widzieli w tym bowiem szansę na ocalenie życia swojego i swych bliskich. Zdarzało się i tak, że młodzi Polacy celowo wstępowali do oddziałów porządkowych, chcąc brać udział w obronie zagrożonych wsi.

Do pomocy w zarządzaniu Komisariatem Niemcy chętnie zatrudniali miejscową ludność ukraińską. Aby zaprowadzić porządek, powołali kolaboranckie formacje mundurowe, tzw. policji pomocniczej (Hilfspolizei). Fot. Bundesarchiv

Lokalne struktury AK znalazły się w związku z tym w niezwykle trudnym położeniu. Dowódcy stanęli przed alternatywą: albo całkowite zniszczenie żywiołu polskiego, albo podjęcie – nawet jeśli tylko w ograniczonym stopniu – współpracy z okupantem. Z tego powodu zaczęto tolerować sytuacje, w których Polacy wstępowali do oddziałów Hilfspolizei, aby chronić siebie i bliskich. Nader często zdarzało się przy tym, że po jakimś czasie pojedynczo albo nawet w kilkuosobowych grupach dezerterowali z tych jednostek i przechodzili do polskiego podziemia ze zdobytymi mundurami policyjnymi i bronią.

Znane są wypadki współpracy na wyższym szczeblu. Władysław Filar „Hora”, żołnierz wołyńskiej AK i historyk działań partyzanckich z tego regionu, opisuje sytuację z lipca 1943 roku, gdy delegacja wołyńskich Polaków zwróciła się z prośbą do niemieckiego komisarza o ochronę tamtejszej ludności przed bandami UPA. Komisarz – ze względu na brak sił – odmówił, ale obiecał przekazać pewną ilość broni polskiej samoobronie, o ile pozostanie ona pod dowództwem niemieckim. Był to twardy orzech do zgryzienia, lecz okręgowy dowódca AK, Sylwester Brokowski „Biały”, zgodził się na tę propozycję. „Ustalono, że Niemcy wydadzą uzbrojenie dla 200–250 osób, które pod dowództwem polskich podoficerów przeznaczone będą na placówki samoobrony, natomiast z około 300 osób utworzony zostanie zwarty oddział, który będzie działać w terenie”, opisuje te wydarzenia Filar.

Sformowany w ten sposób oddział – w sile kompanii – nazywano polską żandarmerią. Miał on chronić Polaków oraz walczyć z UPA. W praktyce jednak Niemcy wykorzystywali go również do patrolowania i ochrony wybranych obiektów w różnych miejscowościach. Do polskiej żandarmerii wstępowali Polacy ze spalonych przez Ukraińców wsi, zdesperowani i przerażeni zbrodniami UPA. Chętnych znalazło się tyle, że w Maciejowie koło Kowla sformowano drugą kompanię.

Ochotnicy z podziemia

W listopadzie 1943 roku Niemcy połączyli obie kompanie żandarmerii i dokonali reorganizacji: utworzyli batalion policji pomocniczej i nadali mu numer 107 (Schutzmannschaft Battalion 107). Oddział stacjonował w Maciejowie (około 15 km na zachód od Kowla, dziś Łuków/ Łukiw na Ukrainie), tam też znajdował się ośrodek szkoleniowy. W odróżnieniu od zwykłej policji, Hilfspolizei były bowiem jednostkami skoszarowanymi, a ludzie należący do tej formacji odbywali wstępne szkolenie wojskowe, które obejmowało m.in. obsługę broni wojskowej.

W obu kompaniach od samego początku ich istnienia działały komórki polskiego podziemia, pozostające w porozumieniu z powiatowym delegatem rządu na kraj. Do batalionu skierowano zaufanych ludzi z podziemia, w tym Władysława Filara oraz Witolda Iżykowskiego, kierujących konspiracyjną grupą. Wśród spiskowców znalazł się również weteran z września 1939 roku Ryszard Kasprowicz „Lwie Serce”, dobrze znający język niemiecki. Został on dowódcą jednej z kompanii batalionu. Kontakt z lokalnymi strukturami AK odbywał się za pośrednictwem proboszcza z Kowla, księdza Antoniego Piotrowskiego „Prawdzica”, oraz na plebanii w Maciejowie.

W oddziale sprawnie działała komórka agitacyjna. Jak opisuje Władysław Filar: „Rozpoczęto systematyczną pracę wśród stanu osobowego batalionu. Zwrócono szczególną uwagę na pogłębienie patriotyzmu i rozwijanie świadomości tego, że obecny stan, w jakim znajduje się batalion, to tylko pewien etap na drodze walki o niepodległą Ojczyznę. Podczas zajęć świetlicowych wygłaszano pogadanki i odczyty o akcencie patriotycznym, deklamowano wiersze Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego, czytano fragmenty dzieł Henryka Sienkiewicza i innych pisarzy, śpiewano polskie piosenki wojskowe i harcerskie. Wszystko to kształtowało postawy, umysły i poglądy młodych ludzi, rozbudzało patriotyzm i było przygotowaniem do czekających ich w bliskim czasie zadań i obowiązków względem Ojczyzny”.

Żołnierze poszli w las

Momentem przełomowym dla batalionu było rozpoczęcie na Wołyniu akcji „Burza”. Rozkaz mobilizacyjny dla lokalnego podziemia wydał 15 stycznia 1944 roku komendant Okręgu Wołyń AK płk Kazimierz Bąbiński „Luboń”. Pięć dni później do polskiej konspiracji w batalionie dotarł rozkaz, przekazany przez pchor. Antoniego Kazimierskiego „Osika”: oddział ma przejść do rejonu koncentracji na południe od Kowla.

Należało dobrze zaplanować całą akcję. Okazało się to trudne, bo w miejscowości stacjonowali Niemcy, były tam również inne oddziały policji pomocniczej. Należało poza tym zneutralizować dowództwo batalionu oraz Niemców kwaterujących w koszarach, błyskawicznie przygotować transport broni, amunicji i wyposażenia, zebrać wysłane w teren posterunki i patrole, a potem potajemnie wyprowadzić oddział z miejscowości.

Ponieważ czas naglił, akcję przeprowadzono w nocy z 20 na 21 stycznia 1944 roku. Konspiratorów podzielono na grupy i skierowano do poszczególnych zadań. Część z nich ogłosiła w batalionie alarm, zbudziła żołnierzy, a potem wyprowadziła ich na miejsce zbiórki. Inni zajęli się rozbrojeniem Niemców, których zamknięto w koszarowym areszcie. Późno w nocy batalion wyprowadzono z koszar i skierowano drogą przez Zasmyki do miejscowości Suszybaba. Droga była trudna ze względu na zimową pogodę oraz konieczność transportu sprzętu i wyposażenia na 20 wozach.

Cała akcja udała się jednak pierwszorzędnie i obyło się bez strat własnych. Grzegorz Fedorowski „Gryf” podsumował ją tymi słowami: „Zdobyliśmy od razu parę setek wyszkolonego żołnierza, a w dodatku tak wyposażonego i uzbrojonego, że ich kosztem można było dozbroić świeżo przybyłych chłopaków”. W Suszybabie 22 stycznia 1944 roku oddział został zaprzysiężony, a potem żołnierzy rozdzielono między różne bataliony 27 Wołyńskiej Dywizji AK.

Tekst ukazał się w listopadowym numerze miesięcznika „Polska Zbrojna”.

Robert Sendek

autor zdjęć: NAC, Bundesarchiv

dodaj komentarz

komentarze


Plan modernizacji marynarki wojennej
 
Wojsko wchodzi w kadr
Wołyńskie lwie serca
Mroczne serce okupowanej Europy
Akcja „Niepodległą mamy we krwi” na finiszu
T-72 strzelają na poligonie
Symbol zaklęty w dacie
Trudna droga
Razem się szkolą, razem walczą
GROM na kursie działań specjalnych
Żołnierze z „Błękitnej Brygady” w błękitnych beretach
KRS Formoza zachęca mężczyzn do badań
Nowi generałowie Wojska Polskiego
Eksperyment z przywództwa
Szpadzistki wygrały turniej o Puchar Świata w Tallinie
Niechciany traktat
Klasy wojskowe po nowemu
Podaruj upominek kombatantowi
Szykują się zmiany w wojskowych emeryturach
Nowy wiceminister w MON
Awanse generalskie dla dziewięciu oficerów
Unwanted Treaty
Obrona bez polityki
Kto nie będzie rozmawiał z Ławrowem, będzie rozmawiał z Szojgu
Polska pomoże Ukrainie walczyć z PTSD
Ludzie niebezpiecznej profesji
Minister Błaszczak nadal szefem resortu obrony
Runda jesienna ligi piłkarskiej zakończona
„Sophia” – certyfikacja zaliczona!
ORP „Ślązak” gotowy do służby
Ministrowie obrony NATO o sytuacji w Syrii
Wielonarodowy Korpus ćwiczył dowodzenie
Jak Polacy wyzwalali Bredę
PESCO z polskim projektem
Logistycy w akcji
Tyraliera terytorialsów
Plan modernizacji technicznej – lotnictwo
Nowa spółka lotnicza PGZ
Muzeum w Żaganiu pomaga Spielbergowi
Żołnierze w drodze na misję w Libanie
Jakie podwyżki dla żołnierzy?
„Niepodległą mamy we krwi” – czas na podsumowanie
Nowelizacja ustawy o weteranach w Sejmie
Reserves Win Wars
Doktorant WAT stypendystą Fulbrighta
Jani, Miraculously Saved
Mariusz Błaszczak prawdopodobnie pozostanie na czele MON
Polscy lekkoatleci pokazali moc
Thin Blue Line
Zmiany emerytalne dla żołnierzy
Sierż. Artur Pelo po raz czwarty zwycięzcą Ćwierćmaratonu Komandosa
W Brukseli o sytuacji w Syrii i na wschodniej flance NATO
Wyzwania polskiej fotoniki
Złoto i srebro maratończyków na zakończenie igrzysk
Piotr Naimski: w 2022 roku Polska uniezależni się od rosyjskiego gazu
Korpus podoficerów – tu zajdą zmiany
Sukces polskich żołnierzy na igrzyskach w Wuhan

Ministerstwo Obrony Narodowej Wojsko Polskie Sztab Generalny Wojska Polskiego Dowództwo Generalne Rodzajów Sił Zbrojnych Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych Wojska Obrony
Terytorialnej
Żandarmeria Wojskowa Dowództwo Garnizonu Warszawa Inspektorat Wsparcia SZ Wielonarodowy Korpus
Północno-
Wschodni
Wielonarodowa
Dywizja
Północny-
Wschód
Centrum
Szkolenia Sił Połączonych
NATO (JFTC)
Inspektorat Uzbrojenia

Wojskowy Instytut Wydawniczy (C) 2015
wykonanie i hosting AIKELO